Wat zijn de mogelijkheden voor behandeling van ADHD?

Bij de behandeling van ADHD gaat het erom de negatieve spiraal in de ontwikkeling te doorbreken. Meestal gaat het om een vorm van gedragstherapie en medicatie. De keuze voor de behandeling hangt af van een aantal factoren: de ernst van de ADHD, de bijkomende klachten en problemen en de voorkeuren van u en uw kind. Veel ouders zoeken hulp vanwege bijkomende problemen, zoals gedragsproblemen, problemen op school of met leeftijdsgenoten, en niet vanwege de kernsymptomen van ADHD.

De rol van ouders in de behandeling

Een behandelaar heeft de plicht om ouders (en kinderen wanneer ze een leeftijd hebben waarop dat goed kan) zo goed mogelijk te informeren. U krijgt hierdoor inzicht in de verschillende behandelingen, de effectiviteit ervan, de voor- en nadelen en eventuele bijwerkingen. Uiteindelijk nemen u en uw kind samen met de behandelaar in goed overleg een beslissing over het behandelplan. Als ouders hebt u daarin dus een actieve rol.

In alle behandelingen zal u als ouder actief meehelpen en denken over wat er het beste past bij uw kind en gezin. De meeste behandelingen zullen inzet van u als ouder vragen, u bent een belangrijke schakel als het gaat om gedragsverandering bij uw kind. Een van de meest effectieve niet-medicamenteuze behandelvormen is oudertraining, een vorm van gedragstherapie waarbij u als ouders leert hoe u het gedrag van uw kind kunt beïnvloeden. In vrijwel alle behandelingen voor kinderen met ADHD is dan ook een oudertraining opgenomen.

Behandeldoelen

Doelen van de behandeling kunnen zijn:

  • kennis van en inzicht krijgen over ADHD
  • verminderen van de ADHD-symptomen en/of bijkomende problemen
  • verbeteren of herstellen van het sociale, emotionele of schoolse functioneren.

Inzicht in ADHD

In de behandeling van uw kind zal de behandelaar proberen om eerst zoveel mogelijk kennis over ADHD aan u over te dragen. Het doel hiervan is dat u meer kennis over en inzicht in de problemen van uw kind krijgt, wat vaak kan helpen om een passende aanpak voor uw kind te vinden. Het is belangrijk dat u en uw kind zelf leren hoe jullie ermee om kunnen gaan. Wat zijn de sterke en minder sterke punten van uw kind? Wat kunt u doen om minder sterke punten te verbeteren of te accepteren? En hoe vindt u een manier om daarmee te leven?

Door u te verdiepen in de achtergronden van ADHD weet u wat u wel en niet kunt verwachten van uw kind. Maar ieder kind is anders en heeft andere steun nodig. Daarom is het belangrijk om te kijken naar wat úw kind nodig heeft: thuis, op school, op de sportclub of bij vrienden. Naast de behandelaar kan oudervereniging Balans u hierin ondersteunen met informatie, ervaringskennis en lotgenotencontact.

Eigen klachten

Regelmatig herkennen ouders de kenmerken van ADHD bij zichzelf. Zij hebben hier vaak minder last van dan vroeger. Bij het ouder worden kunnen de symptomen ‘slijten’ maar zijn vaak niet helemaal verdwenen. De opvoeding van uw kind kan hierdoor extra zwaar zijn. Als u zelf impulsief bent en dingen snel vergeet, kan het lastig zijn rustig te reageren op uw drukke kind. Het is bekend dat de behandeling van een kind met ADHD minder effect kan hebben als een ouder zelf ook ADHD heeft, die niet wordt behandeld. Als u als ouder merkt dat u ook (kenmerken van) ADHD heeft, dan is het te overwegen om dit te laten onderzoeken.

Voordat andere behandelingen starten is het belangrijk dat u en uw kind, maar ook leerkrachten en anderen in de omgeving van uw kind goed geïnformeerd zijn over ADHD en de behandeling hiervan. Deze voorlichting wordt ook wel psycho-educatie genoemd en vormt een belangrijke eerste stap in de behandeling.

In deze gesprekken krijgt u ook uitleg over de mogelijke behandelvormen, zoals gedragstherapie en medicijnen. U krijgt vaak al een aantal eenvoudige adviezen voor de aanpak, opvoeding en school. Voor sommige gezinnen - en leerkrachten - is dit voldoende en wordt het gedrag van het kind hiermee goed hanteerbaar.

Psycho-educatie kan al enige verbetering geven in bijkomende klachten en de relatie tussen u en uw kind. Ook kan het de kans vergroten dat u en uw kind de behandeling blijven volhouden. Er bestaan speciale programma’s voor psycho-educatie bij de behandeling van ADHD, zoals het online programma ‘ADHD voor kids’.

Gedragstherapie is gericht op het verminderen van ADHD-symptomen en eventuele andere problemen zoals opstandig gedrag. De therapie of training kan bedoeld zijn voor het kind zelf, de ouders of de leerkrachten.

Vooral de trainingen die gericht zijn op ouders en leerkrachten lijken te werken. Er is veel discussie tussen wetenschappers over de vraag of deze behandelingen effectief zijn in het verminderen van ADHD-symptomen. De behandelingen lijken vooral effect te hebben op andere problemen, zoals opstandig gedrag. Ook lijkt het de relatie tussen ouders en kind te bevorderen en het zelfbeeld van kinderen te versterken, zowel thuis als op school. De effecten op lange termijn zijn nog onbekend.

Oudertrainingen

Bij gedragstherapeutische behandelingen voor ouders is het doel om problematisch gedrag van uw kind via u als ouder te veranderen. Meestal heeft dit de vorm van een training of cursus. In een oudertraining leert u vaardigheden waarmee u het gedrag van uw kind kunt beïnvloeden. Voorbeelden hiervan zijn het structureren van de omgeving, het belonen van gewenst gedrag en het passend reageren op ongewenst gedrag.

Daarnaast is het doel om een eventuele negatieve spiraal in de opvoeding te veranderen in een positieve spiraal en uw zelfvertrouwen als ouder te versterken. Gedragstherapeutische trainingen voor ouders zijn er voor ouders van kinderen van verschillende leeftijden. Er bestaan zowel individuele als groepstrainingen voor ouders en bij sommige instellingen in Nederland wordt oudertraining thuis aangeboden.

Voorbeelden van oudertrainingen zijn:

  • BPTG
  • Hoe kleiner hoe fijner
  • Pubers met ADHD
  • Opstandige kinderen 
  • Triple P (niveau 4 en 5)
  • Incredible years.
Zie Programma's voor meer oudertrainingen en e-healthtoepassingen voor ouders.

Leerkrachtprogramma’s

Kinderen brengen veel tijd door op school. ADHD kan invloed hebben op het functioneren op school. Daarom hebben sommige behandelprogramma’s ook een versie voor leerkrachten, of een gecombineerde aanpak voor ouders en leerkrachten. Enkele programma’s zijn speciaal ontwikkeld voor leerkrachten, zoals Een nieuwe koers.

De belangrijkste doelen van de programma’s zijn meestal het verbeteren van taakgericht gedrag en het verminderen van gedragsproblemen via de leerkracht. Net als bij ouders gebeurt dit vaak in de vorm van een training of cursus. Ook de inhoud van trainingen voor leerkrachten lijkt sterk op die voor ouders: leerkrachten leren vaardigheden waarmee ze gedrag van kinderen kunnen beïnvloeden.

Als ouder is het belangrijk om goed met de school samen te werken. Probeer regelmatig contact te hebben over uw kind en het verloop van een eventueel leerkrachtprogramma.

Trainingen voor kinderen

Er zijn verschillende vormen van gedragstherapie voor kinderen, die verschillen per leeftijdscategorie. De behandelingen zijn vaak bedoeld om verschillende vaardigheden te verbeteren, zoals zelfregulatie, probleemoplossend vermogen, impulscontrole, sociale vaardigheden en planning- en organisatievaardigheden. Voorbeelden hiervan zijn:

Cognitieve training

Deze trainingen zijn gericht op het versterken van denkprocessen die mogelijk te maken hebben met ADHD-symptomen, zoals werkgeheugen, inhibitie en cognitieve flexibiliteit (de zogenoemde ‘executieve functies’, zie [Ontstaan]). Uit onderzoek blijkt dat deze behandeling een klein tot middelmatig effect heeft op de getrainde executieve functies. Het is nog onduidelijk wat de effecten zijn op het gedrag en de schoolprestaties. De behandeling blijkt geen noemenswaardig effect te hebben op de ADHD-symptomen.

Voorbeelden: CogMed en Braingame Brian

Neurofeedback

Bij neurofeedback wordt de hersenactiviteit zichtbaar gemaakt op een computerscherm. Electroden op het hoofd sturen gegevens over de hersengolven naar een computer. Deze ‘vertaalt’ dit naar de beelden op het scherm, bijvoorbeeld in een spel. Als het kind zich concentreert of juist ontspant veranderen de hersengolven, en dit is terug te zien in het spel op het scherm. Zodra de gewenste hersenactiviteit bereikt is, volgt er een beloning in het computerspel. Een ander voorbeeld is dat het kind naar een tekenfilm mag kijken, maar dat het beeld onscherp wordt wanneer de hersenenactiviteit te hoog of te laag is.

De hersenen worden zo getraind om hun activiteit beter te regelen. Het doel van neurofeedback bij ADHD is het verbeteren van aandacht en het beter controleren van impulsen. Onderzoek laat (nog) geen duidelijk effect van neurofeedback zien op ADHD-symptomen.

Zie Programma's voor meer trainingen en e-healthtoepassingen voor kinderen en jongeren.

Oudertrainingen

Gedragstherapeutische groepsoudertraining BPTG

In deze training vergroot u uw kennis over ADHD en autismespectrumstoornissen. U breidt uw vaardigheden uit in de omgang met uw kind. U leert hoe u zich kunt aanpassen aan het hebben van een kind met een ontwikkelingsstoornis. U ontmoet andere ouders en leert van elkaars ervaringen. De training is bedoeld voor ouders van kinderen in de leeftijd van 4 tot 12 jaar met ADHD en gedragsproblemen.

>> lees meer over BPTG

Opstandige kinderen, een compleet oudertrainingsprogramma

Dit programma is bedoeld voor ouders van kinderen met opstandig en ongehoorzaam gedrag (mogelijk in combinatie met ADHD) in de leeftijd van 2-12 jaar. Tijdens 9 bijeenkomsten leert u hoe u gewenst gedrag van uw kind kunt bevorderen en ongewenst gedrag kunt verminderen.

>> lees meer over Opstandige kinderen

Hoe kleiner, hoe fijner

Dit is een groepstraining voor ouders die problemen in de opvoeding van peuters en kleuters in de leeftijd van 0-6 jaar. Het gaat vaak om druk gedrag, lastig zijn en slecht luisteren. U krijgt kennis en vaardigheden om het gedrag van uw kind te beïnvloeden. U ontmoet andere ouders en kunt leren van elkaars ervaringen.

>> lees meer over Hoe kleiner, hoe fijner

Pubers met ADHD

Deze training is bedoeld voor ouders van kinderen met ADHD (mogelijk in combinatie met gedragsstoornissen) in de leeftijd van 13-18 jaar. Het doel is om uw gedrag zo te veranderen dat de kans op gewenst gedrag bij uw puber toeneemt en de kans op ongewenst gedrag afneemt.

>> lees meer over Pubers met ADHD

Behandeling voor kinderen

Cogmed

Cogmed is een softwareprogramma voor kinderen vanaf 3 jaar met een onvoldoende functionerend werkgeheugen. Dit geldt onder andere voor kinderen met AD(H)D, maar een diagnose is geen vereiste voor de training. Het doel is een verbetering van het werkgeheugen en daarmee een verbetering van het concentratievermogen, betere controle over impulsief gedrag en een beter doorzettingsvermogen tijdens het uitvoeren van taken waarbij veel moet worden nagedacht.

>> lees meer over Cogmed

Zelf plannen

Zelf plannen is een programma voor adolescenten met ADHD die moeite hebben met plannen en organiseren. Tijdens 9 sessies leren adolescenten hoe zij meer grip kunnen krijgen op hun vaak zo chaotische wereld. Er wordt gewerkt met agenda’s en to do-lijsten en aan het verbeteren van concentratie.

Een nieuwe koers

De training Een nieuwe koers is opgezet voor leerkrachten in het basis- en voortgezet onderwijs met kinderen met ADHD in de klas. Door de training ontwikkelt de leerkracht een professionele houding waardoor hij of zij een belangrijke bijdrage kan leveren aan de behandeling van kinderen met ADHD.

>> lees meer over Een nieuwe koers

E-health

E-health is het gebruiken van online programma’s bij de behandeling. Het kan gaan om anonieme hulp op afstand of in contact met de eigen behandelaar. Er zijn verschillende online behandelingen ontwikkeld voor kinderen en jongeren met ADHD:

Cogmed

Deze digitale versie van Cogmed traint executieve functies bij kinderen vanaf 4 jaar. Het bestaat uit een serie trainingen voor het werkgeheugen en de concentratie. Als ouder begeleidt u uw kind samen met een gecertificeerde therapeut.

>> lees meer over Cogmed

Braingame Brian

Het computerspel Braingame Brain traint het werkgeheugen maar ook de cognitieve flexibiliteit en het remmen van gedrag. Het spel is bedoeld voor kinderen tussen de acht en twaalf jaar.

>> Lees meer over Braingame Brian

Blended BPTG - Oudertraining Online

De Behavioral Parent Training Groningen (BPTG) is voor ouders van kinderen in de leeftijd van 4 tot 12 jaar met ADHD en gedragsproblemen. U vergroot uw kennis over ADHD en leert gedragstherapeutische vaardigheden. U kunt als ouder een gedeelte van de training online doen.

>> Lees meer over BPTG

ADHD voor kids

ADHD voor kids is een online psycho-educatieprogramma. Uw kind leert wat ADHD is via spelletjes en ervaringsverhalen. Het programma leert uw kind kenmerken van ADHD bij zichzelf te herkennen.

>> Lees meer over ADHD voor kids

Voor meer informatie over deze en andere online behandelingen verwijzen wij u graag naar het E-healthjeugdnetwerk.

Tot nu toe is het effect van behandeling met medicijnen op de symptomen van ADHD groter dan het effect van andere behandelingen. Medicatie heeft daarom vaak de voorkeur van een behandelaar bij behandeling van de kernsymptomen van ADHD, maar uw voorkeur als ouder speelt ook een belangrijke rol.

Weerstand

Sommige ouders voelen weerstand tegen het geven van ADHD-medicijnen aan hun kind. Dit verschilt sterk van gezin tot gezin. Als u en uw gezin hier moeite mee hebben is de kans van slagen ook kleiner, bijvoorbeeld omdat de medicijnen niet volgens het advies worden ingenomen. U kunt ook tijdens de ouderbegeleiding meer inzicht krijgen in ADHD en dan alsnog kiezen voor medicatie. Daarbij kan meespelen dat u als gezin meer vertrouwen krijgt in de behandeling. Maar misschien bent u juist wel geneigd om alleen voor medicatie te kiezen. Het is dan belangrijk ook de andere behandelmogelijkheden met de behandelaar te bespreken. Als de ADHD complex is en uw kind ook gedragsproblemen heeft, kan de behandelaar voorstellen om zowel met gedragstherapie als met medicatie te behandelen.

Dosering

Het zoeken naar het juiste medicijn voor uw kind is maatwerk. Bij het ene kind werkt een medicijn beter dan bij het andere kind. Na het starten met het gekozen medicijn moet bovendien gezocht worden naar een goede dosering (dit heet ook wel 'instellen'). Er wordt gestart met een lage dosering. De behandelaar bespreekt met u en uw kind wat het effect is en eventuele bijwerkingen. Ook informatie van school is belangrijk om het effect van de medicijnen te kunnen inschatten. Als een lage dosering niet het gewenste effect heeft en er geen of weinig bijwerkingen zijn, kan de dosering verder worden opgebouwd.

Controles

Na het instellen volgen er nog controles, bijvoorbeeld eens per half jaar, om na te gaan of de dosis nog moet worden aangepast. Bij deze controles meet de behandelaar ook lengte, gewicht, bloeddruk en hartslag. Daarbij zal de behandelaar steeds met u en uw kind bespreken of de werking van de medicijnen opweegt tegen eventuele bijwerkingen en de last die uw kind van de ADHD heeft als het geen medicatie krijgt. Na de juiste instelling kan de huisarts de controle overnemen. De huisarts kan met de kinder- en jeugdpsychiater overleggen of uw kind terugverwijzen als dat nodig is. Het verschilt per gemeente hoe dit precies is afgesproken. Na één of twee jaar is het aan te raden om (in overleg met de behandelaar) een stopperiode in te lassen om te zien of medicatie nog effect heeft.

Medicijnen op reis

Als het medicijn van uw kind onder de Opiumwet valt, moet u een officiële verklaring aanvragen voordat uw kind op reis gaat. Deze medicijnen kunnen namelijk niet zomaar mee naar het buitenland. In veel landen is het bezit en gebruik van opiaten, zoals sterke pijnstillers, verboden.

Vergoeding 

Medicijnen voor ADHD worden niet altijd door elke zorgverzekering vergoed. De keuze voor een verzekeringsmaatschappij die het beste aansluit bij de behoefte van uw gezin kan ingewikkeld zijn. Oudervereniging Balans kan u helpen bij het maken van deze keuze.

Eerste keuze: methylfenidaat

Uit het vele onderzoek naar stimulantia zoals methylfenidaat, blijkt dat deze middelen bij ongeveer 70% van de gebruikers de kernsymptomen van ADHD verminderen. Ook verbetert vaak de concentratie, nauwkeurigheid, kortetermijngeheugen, alertheid, reactietijd, gehoorzaamheid, ouder-kind-interacties en fijne motoriek. Daarnaast vermindert de agressie en verhoogt de status onder leeftijdsgenootjes. Op deze onderzoeken is wel kritiek: de onderzoeken zouden niet onafhankelijk zijn. Er is nog weinig onderzoek gedaan naar de effecten op langere termijn.

Er is veel ervaring met methylfenidaat en hier is ook het meeste onderzoek naar gedaan. Daarom wordt dit middel vaak als eerste ingezet, vooral de kortwerkende vorm Ritalin®. Dit middel werkt zo’n 3 tot 4 uur en moet uw kind dus meerdere keren per dag innemen. Soms is het nodig om te kiezen voor de langwerkende vorm van methylfenidaat (Concerta®) om te zorgen dat het middel goed en op tijd wordt ingenomen en om te voorkomen dat de symptomen terugkomen tussen het toedienen door. De langwerkende vorm werkt ongeveer 12 uur. Ook zijn er middellang werkende vormen van methylfenidaat: Equazym ® en Medikinet ®. Daarbij houdt het effect zo’n 8 uur aan.

Gebruik
Methylfenidaat wordt overdag gebruikt. Bij kinderen waar de belangrijkste problemen in de uren aan het begin en het einde van de dag speelt, lukt de behandeling met stimulantia niet altijd goed. Een kortwerkend middel kan een voordeel zijn, omdat het beter in te stellen is in relatie tot die tijden van de dag die het meest problemen geven. De langer werkende vorm heeft als voordeel dat de kans groter is, dat het medicijn op de juiste manier wordt ingenomen. Jonge kinderen kunnen het medicijn immers gemakkelijk vergeten in te nemen of willen het uit schaamte niet innemen als er andere kinderen bij zijn. Vooral voor middelbare schoolleerlingen is het een voordeel om geen dosis meer op school in te hoeven nemen. Als u toch voor de kortwerkende vorm kiest, kunt u het juist innemen wel stimuleren door bijvoorbeeld het gebruik van een doseerbox, geheugensteuntjes, apps, wekker of mobiel.

Bijwerkingen
Methylfenidaat wordt over het algemeen goed verdragen, maar er zijn toch een aantal hinderlijke bijwerkingen die vaak voorkomen. Voor sommige ouders en kinderen is dit een reden om te stoppen met de medicijnen of over te stappen op een ander middel. De meest voorkomende bijwerkingen zijn: 

  • (in)slaapproblemen
  • minder eetlust
  • ongewenste effecten op het gedrag (angst, prikkelbaarheid, soms depressie)
  • hoofdpijn en duizeligheid 
  • verhoogde bloeddruk
  • afname van de groei (met ongeveer 1,5 cm)

Ernstige bijwerkingen van het middel zijn vrij zeldzaam. Vanwege de verhoogde gevoeligheid voor verslaving bij kinderen met ADHD moet u als ouder goed toezien op jongeren die de medicatie zelf innemen. Zij moeten het middel op de juiste wijze en in de juiste hoeveelheid innemen. Er bestaat ook een risico dat kinderen op de middelbare school het middel doorverkopen. Daarnaast is het goed om de groei in de gaten te houden.
Bij (in-)slaapstoornissen kan de timing van de inname aangepast worden. Af en toe worden andere medicijnen toegevoegd: een lage dosis clonidine of melatonine. Slaapproblemen kunnen zowel samenhangen met de ADHD zelf als met de medicijnen (als bijwerking).

Tweede keus: dexamfetamine

Als methylfenidaat niet aanslaat of vervelende bijwerkingen geeft, kunt u in overleg met de behandelaar dexamfetamine als het middel van tweede keus proberen. Dit middel valt ook onder de medicijngroep stimulantia en is werkzaam bij ongeveer de helft van de kinderen die niet reageerden op methylfenidaat.

Derde keus: atomoxetine

Als methylfenidaat en dexamfetamine niet effectief zijn of te veel bijwerkingen hebben, kan uitgeweken worden naar de middelen van derde keus: de (nor)adrenerg-werkende middelen. In deze groep lijkt atomoxetine (Strattera®) het meest effectief en de minste kans op bijwerkingen te hebben. Er kan soms sprake zijn van enige bloeddrukverhoging en polsversnelling. Het terugdringen van de ADHD-klachten komt pas na meerdere weken volledig op gang. De bijwerkingen zijn vaak mild.

Als uw kind naast de ADHD last heeft van tics en de eerder genoemde middelen geen goed effect hebben, kan het middel clonidine worden gegeven. De werking hiervan zet pas na enkele weken in. Bij atomoxetine is deze periode iets minder lang, het kan tot maximaal 12 weken duren voordat er effect te zien is. Ook is er bij gebruik van clonidine kans op enige daling van de bloeddruk. Dit moet dan ook gecontroleerd worden. Onder de (nor)adrenerge middelen valt ook een aantal antidepressiva. Deze worden maar zelden ingezet.

Meer informatie

Binnen het gedeelte van deze website voor professionals vindt u uitgebreidere informatie over medicatie bij ADHD
Zie ook de uitleg voor jongeren over medicijnen bij ADHD in Begrijp je medicijn.

Er zijn diëten ontwikkeld om de kernsymptomen van ADHD te bestrijden. De bekendste zijn eliminatiediëten, kleurstofdiëten en vetzuurdiëten. Bij eliminatiediëten worden bepaalde stoffen weggelaten. Wat er precies wordt weggelaten, kan per kind verschillen. Bij kleurstofdiëten wordt voedsel weggelaten dat kunstmatige kleurstoffen bevat. Vetzuurdiëten voegen juist iets toe, namelijk omega-3-vetzuur. De gedachte achter al deze diëten is dat voedsel de hersenen en daarmee het gedrag kan beïnvloeden.

Uit onderzoek komt naar voren dat een eliminatiedieet tot vermindering van symptomen kan leiden bij jonge kinderen met ADHD. Voor de werking van het kleurstofdieet en vetzuurdieet is nog geen bewijs gevonden. Het lijkt er wel op dat het toevoegen van vetzuursupplementen en het weglaten van kleurstoffen goede effecten kan hebben op ADHD-symptomen. Maar waarschijnlijk is dit laatste effect alleen te zien bij kinderen met ADHD die allergisch zijn voor bepaalde voedingsmiddelen.

Het effect van diëten op ADHD-symptomen is al met al (nog) niet genoeg wetenschappelijk onderbouwd. Verder zijn deze diëten vaak moeilijk vol te houden, vooral voor oudere kinderen. Het volgen van het bijbehorende programma kan duur zijn en is vaak op maar weinig plekken in Nederland beschikbaar.

Deel deze pagina via:
Reageren

Kunnen we deze tekst verbeteren? Ontbreekt het aan inhoud, of vond u niet precies wat u zocht? Laat het ons weten.

 
Annuleren

Mogen we je vragen een beknopt profiel aan te vragen?

Niet verplicht, wel zo handig voor de andere leden om te zien wat je betrokkenheid bij het Kenniscentrum inhoudt.

Let op: deze informatie wordt niet getoond aan niet geregistreerde bezoekers en wordt verder nergens voor gebruikt zonder jouw expliciete toestemming.

Ik ben:

Annuleren