Samen werken, voor een psychisch gezonde jeugd

Zoeken
Generic filters
Exact matches only

Somatisch-symptoomstoornis (ALK, SOLK) bij kinderen en adolescenten

Hieronder vind je betrouwbare kennis over de diagnose en behandeling van een somatisch-symptoomstoornis bij kinderen en adolescenten. Centraal staan hierbij aanhoudende lichamelijke klachten (ALK) die het leven beheersen. Professionals in de jeugd-ggz krijgen inzicht in onder andere: klinisch beeld, etiologie, prevalentie, comorbiditeit, diagnostiek, behandeling, en beloop en prognose.

Het Kenniscentrum heeft de teksten in samenwerking met experts en ervaringsdeskundigen opgesteld en spant zich in om de informatie zo actueel mogelijk te houden. Heb je suggesties? Deze kun je doorgeven via het formulier onderaan de pagina.

De term ‘somatisch onvoldoende verklaarde lichamelijke klachten (SOLK)’ wordt sinds 2021 steeds meer verlaten. Tegenwoordig wordt gesproken over ‘aanhoudende lichamelijke klachten (ALK)’. Dit sluit aan bij de internationale wetenschappelijke literatuur en de DSM-5. Omdat nog veel kennis gebaseerd is op het concept SOLK, kun je in deze praktijkstandaard ‘SOLK’ lezen als ‘ALK’.

Op deze pagina

Beschrijving somatisch-symptoomstoornis

richtlijn Somatische onvoldoende verklaarde lichamelijke klachten bij kinderen (NVK, 2019), en GGZ zorgstandaard SOLK. In de huidige praktijkstandaard is echter gekozen voor de term somatisch-symptoomstoornis, omdat deze standaard primair voor GGZ professionals is opgesteld, aansluitend bij de DSM-5 terminologie en omdat het hier gaat om de diagnostiek en behandeling van matige tot ernstige lichamelijke klachten waarbij sprake is van lijdensdruk.

De somatisch-symptoomstoornis is een DSM-5 classificatie waarbij de betrokkene één of meer lichamelijke klachten heeft die het dagelijks leven in belangrijke mate verstoort en waarbij de ervaren ernst van de klachten of de ervaren gevolgen van de klachten groter zijn dan passend bij een eventuele somatische (medische) diagnose. De somatisch-symptoomstoornis wordt door onder andere artsen, psychologen en fysiotherapeuten ook wel SOLK genoemd: somatisch onvoldoende verklaarde lichamelijke klachten. Andere benamingen voor deze klachten zijn: somatoforme stoornis, functionele klachten of psychosomatische klachten (Eminson, 2007; Moens & Braet, 2014). In 2021 is door het landelijk netwerk NALK in samenwerking met patiënten de term ALK (aanhoudende lichamelijke klachten) geïntroduceerd en is de term SOLK verlaten. De teksten in de richtlijnen zijn hier nog niet op aangepast. Het gaat hierbij om lichamelijke klachten die langer dan enkel weken of maanden duren en waarbij na adequaat medisch onderzoek geen somatische aandoening is gevonden die de klachten voldoende verklaart of een eventueel aanwezige somatische aandoening kan de klachten onvoldoende verklaren. Er is sprake van “excessieve gedachten, gevoelens of gedragingen samenhangend met de lichamelijke klachten of de hiermee gepaarde gaande zorgen over de gezondheid” (DSM-5).

Terug naar boven
Terug naar boven
Terug naar boven
Terug naar boven
Terug naar boven

https://doi.org/10.1111/apa.13741

Creed F. (2009). The outcome of medically unexplained symptoms--will DSM-V improve on DSM-IV somatoform disorders?. Journal of psychosomatic research66(5), 379–381. https://doi.org/10.1016/j.jpsychores.2008.10.022

Dewitte, I., & Benoot, J. (2008). Hoe onderscheiden we eet-en voedingsproblemen van eet-en voedingsstoornissen bij kinderen? Psychopraxis10(1), 16-22.

Dhossche, D., Ferdinand, R., van der Ende, J., & Verhulst, F. (2001). Outcome of self-reported functional-somatic symptoms in a community sample of adolescents. Annals of clinical psychiatry : official journal of the American Academy of Clinical Psychiatrists13(4), 191–199. https://doi.org/10.1023/a:1014686318060

Eikelboom, E. M., Tak, L. M., Roest, A. M., & Rosmalen, J. (2016). A systematic review and meta-analysis of the percentage of revised diagnoses in functional somatic symptoms. Journal of psychosomatic research88, 60–67. https://doi.org/10.1016/j.jpsychores.2016.07.001

Eminson D. M. (2007). Medically unexplained symptoms in children and adolescents. Clinical psychology review27(7), 855–871. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2007.07.007

Fiertag, O., Taylor, S., Tareen, A., & Garralda, E. (2012). Somatoform disorders. In: Rey, J.M. (Ed.). IACAPAP e-Textbook of Child and Adolescent Mental Health. Geneva: International Association for Child and Adolescent Psychiatry and Allied Professions.

Garralda M. E. (2010). Unexplained physical complaints. Child and adolescent psychiatric clinics of North America19(2), 199–vii. https://doi.org/10.1016/j.chc.2010.01.002

Geelen, van S. M., Rydelius, P. A., & Hagquist, C. (2015). Somatic symptoms and psychological concerns in a general adolescent population: Exploring the relevance of DSM-5 somatic symptom disorder. Journal of Psychosomatic Research, 79(4), 251–258. https://doi.org/10.1016/j.jpsychores.2015.07.012

Janssens, K. A., Rosmalen, J. G., Ormel, J., van Oort, F. V., & Oldehinkel, A. J. (2010). Anxiety and depression are risk factors rather than consequences of functional somatic symptoms in a general population of adolescents: the TRAILS study. Journal of child psychology and psychiatry, and allied disciplines51(3), 304–312. https://doi.org/10.1111/j.1469-7610.2009.02174.x

Janssens, K. A. M. (2011). The etiology of functional somatic symptoms in adolescents. A new perspective on lumping and splitting. Academisch proefschrift. Groningen: Rijksuniversiteit.

Kallesøe, K.H., Schröder, A., Wicksell, R.K. et al.(2020). Feasibility of group-based acceptance and commitment therapy for adolescents (AHEAD) with multiple functional somatic syndromes: a pilot study. BMC Psychiatry 20, 457. https://doi.org/10.1186/s12888-020-02862-z

Konijnenberg, A. Y., de Graeff-Meeder, E. R., van der Hoeven, J., Kimpen, J. L., Buitelaar, J. K., Uiterwaal, C. S., & Pain of Unknown Origin in Children Study Group (2006). Psychiatric morbidity in children with medically unexplained chronic pain: diagnosis from the pediatrician's perspective. Pediatrics117(3), 889–897. https://doi.org/10.1542/peds.2005-0109

Landelijke Stuurgroep MDR (2010). Multidisciplinaire richtlijn Somatisch Onvoldoende verklaarde Lichamelijke Klachten (SOLK) en somatoforme stoornissen. Trimbos-instituut.

Lieb, R., Pfister, H., Mastaler, M., & Wittchen, H. U. (2000). Somatoform syndromes and disorders in a representative population sample of adolescents and young adults: prevalence, comorbidity and impairments. Acta psychiatrica Scandinavica101(3), 194–208.

Lieb, R., Zimmermann, P., Friis, R. H., Höfler, M., Tholen, S., & Wittchen, H. U. (2002). The natural course of DSM-IV somatoform disorders and syndromes among adolescents and young adults: a prospective-longitudinal community study. European psychiatry : the journal of the Association of European Psychiatrists17(6), 321–331. https://doi.org/10.1016/s0924-9338(02)00686-7

Malas, N., Ortiz-Aguayo, R., Giles, L., & Ibeziako, P. (2017). Pediatric Somatic Symptom Disorders. Current Psychiatry Reports, 19(2). https://doi.org/10.1007/s11920-017-0760-3

Meesters, C., Muris, P., Ghys, A., Reumerman, T., & Rooijmans, M. (2003). The Children's Somatization Inventory: further evidence for its reliability and validity in a pediatric and a community sample of Dutch children and adolescents. Journal of pediatric psychology28(6), 413–422. https://doi.org/10.1093/jpepsy/jsg031

Moens, E., & Braet, C. (2014). Protocollaire behandeling van somatoforme stoornissen. In: C. Braet & S. Bögels (Eds.). Protocollaire behandelingen voor kinderen en adolescenten met psychische klachten 1. Boom.

Nijhof, S. L., Priesterbach, L. P., Uiterwaal, C. S., Bleijenberg, G., Kimpen, J. L., & van de Putte, E. M. (2013). Internet-based therapy for adolescents with chronic fatigue syndrome: long-term follow-up. Pediatrics131(6), e1788–e1795. https://doi.org/10.1542/peds.2012-2007

NVK (2019). Richtlijn Somatisch onvoldoende verklaarde lichamelijke klachten (SOLK) bij kinderen.

Pehlivantürk, B., & Unal, F. (2002). Conversion disorder in children and adolescents: a 4-year follow-up study. Journal of psychosomatic research52(4), 187–191. https://doi.org/10.1016/s0022-3999(01)00306-3

Putte, E.M. van de, Böcker, K.B., Buitelaar, J., Kenemans, J.L., Engelbert, R.H.H., Kuis, M., Kimpen, J.L.L., & Uiterwaal, C.S.P.M. (2008). Deficits of interference control in adolescents with chronic fatigue syndrome. Archives of Pediatric Adolescent Medicine162(12), 1196-1197.

Putte, E. M. van de, Teeuw, A. H., & Schoonenberg, N. J. (2013). Pediatric condition falsification (PCF). In: E.M. van de Putte, I.M.A. Lukkassen, I.M.B. Russel, & A.H. Teeuw (Eds.). Medisch handboek kindermishandeling.  Bohn Stafleu van Loghum.

Rimes, K. A., Goodman, R., Hotopf, M., Wessely, S., Meltzer, H., & Chalder, T. (2007). Incidence, prognosis, and risk factors for fatigue and chronic fatigue syndrome in adolescents: a prospective community study. Pediatrics119(3), e603–e609. https://doi.org/10.1542/peds.2006-2231

Shaw, R. J., Spratt, E. G., Bernard, R. S., & DeMaso, D.R. (2010). Somatoform disorders. In: R.J. Shaw & D.R. DeMaso (Eds.). Textbook of pediatric psychosomatic medicine. American Psychiatric Publishing, Inc.

Visser, I. E., Zegers, V. M., van der Linde, H. L., & de Haan, E. (2019). Somatisch Onvoldoende verklaarde Lichamelijke Klachten bij jongeren: wat wordt de focus van behandeling? Kind en adolescent, 40(4), 315–329. https://doi.org/10.1007/s12453-019-00217-4

Weersing, V. R., Rozenman, M. S., Maher-Bridge, M., & Campo, J. V. (2012). Anxiety, Depression, and Somatic Distress: Developing a Transdiagnostic Internalizing Toolbox for Pediatric Practice. Cognitive and behavioral practice19(1), 68–82. https://doi.org/10.1016/j.cbpra.2011.06.002

Terug naar boven

Diagnose somatisch-symptoomstoornis

Terug naar boven
Terug naar boven
Terug naar boven

b. Inschatting van de ernst van SOLK aan de hand van de ernst van de beperkingen.

  • Pediatric Quality of Life inventory (Peds-QL)

De Functional Disability Inventory (FDI) kan worden ingezet om de aanwezigheid en de mate van pijngerelateerde functionele beperkingen in kaart te brengen. Verder is het nuttig om gebruik te maken van dagboeken, pijnkalenders en ABC-schema's. Deze observatieopdrachten helpen kind en ouders om gedragketens te begrijpen en inzicht te krijgen in de klachten: wanneer ze optreden, de ernst en wat eraan vooraf is gegaan.

c. In kaart brengen van eventuele psychiatrische comorbiditeit.

  • Revised Childres’Anxiety and Depression Scale (RCAD)
  • Om een breder beeld te krijgen van het functioneren van het kind kunnen afhankelijk van de setting (1e/2e/3elijns) bredere screenings instrumenten gebruikt worden, zoals de ASEBA lijsten (CBCLYSR en TRF).

Voor de diagnostiek van comorbide psychiatrische stoornissen kunnen stoornisspecifieke instrumenten worden gebruikt. Bekijk voor stoornisspecifieke instrumenten de 'Diagnostiek'-pagina bij het desbetreffende thema.

Terug naar boven
Terug naar boven

Behandeling somatisch-symptoomstoornis

Veilig Thuis:

  • Wanneer een kind niet (meer) in psychologische zorg komt, of juist in de somatische zorg blijft.
  • Wanneer ouders hun kind afschermen van arts en/of psychologische behandeling

>> Meer over trauma en kindermishandeling

Terug naar boven

>> Lees verder over ACT

Behandelprogramma's

Moens en Braet (2014) beschrijven een behandelmethode voor somatoforme stoornissen, wat naast een onderdeel voor kinderen ook een onderdeel voor de ouders bevat.

Wösten en Van Ree (2015) hebben het geprotocolleerde programma 'Goed in je vel' ontwikkeld. Goed in je vel is een behandelmethode ontwikkeld voor jongeren (12-16 jaar) die last hebben van somatisch symptoomstoornis (ALK, SOLK). Goed in je vel bestaat uit een trainershandleiding en een werkboek voor de jongeren. >> Lees verder over Goed in je vel

De behandelmethode ‘Buikpijn de Baas!’ (de Haan & Thiadens; bewerkt door Plak, van der Veek & Visser, 2010) is een kortdurende behandeling voor kinderen om beter om te gaan met buikpijn of andere onduidelijke lichamelijke klachten. Het gaat om het stoppen met vermijdingsgedrag en het veranderen van hoe het kind de buikpijn, of andere pijnbeleving, ervaart. >> Lees verder over Buikpijn de Baas!

FitNet is een online cognitieve gedragstherapie voor jongeren (12-18 jaar) met het chronisch vermoeidheidssyndroom, gericht op het verleggen van de aandacht van lichamelijke symptomen naar herstel, op het bewaken van grenzen, de dagindeling, slaaphygiëne en fysieke activiteit. De behandeling is bij 70% van de jongeren effectief (Nijhof et al., 2012). >> Lees verder over FitNet

De Jong et al. (2008) beschrijven een protocol cognitieve gedragstherapie voor jongeren met chronisch vermoeidheidssyndroom.

Het boek van Moene en Rümke (2004) beschrijft de behandeling van de conversiestoornis, maar deze is niet specifiek gericht op jeugd.

Wat als de jongere geen hulp wil, bijvoorbeeld door eerdere negatieve ervaringen in de zorg of uit angst voor wat behandeling zou kunnen inhouden? Ouders kunnen dan kiezen om deel te nemen aan het SPACE programma (Supportive Parenting of Anxious Childhood Emotions). Het programma SPACE leert ouders hoe ze hun eigen reacties op de angst van hun kind (waardoor angst kan floreren) kunnen vervangen door andere, meer ondersteunende reacties, gericht op acceptatie van de moeilijkheden, en op vertrouwen (Lebowitz & Omer, 2018). >> Lees verder over SPACE

Terug naar boven

https://doi.org/10.1136/archdischild-2012-302906

Rutten, J., Vlieger, A. M., Frankenhuis, C., George, E. K., Groeneweg, M., Norbruis, O. F., Tjon A Ten, W., van Wering, H. M., Dijkgraaf, M., Merkus, M. P., & Benninga, M. A. (2017). Home-Based Hypnotherapy Self-exercises vs Individual Hypnotherapy With a Therapist for Treatment of Pediatric Irritable Bowel Syndrome, Functional Abdominal Pain, or Functional Abdominal Pain Syndrome: A Randomized Clinical Trial. JAMA pediatrics171(5), 470–477. https://doi.org/10.1001/jamapediatrics.2017.0091

Speckens, A.E.M., Spinhoven, Ph., & Rood, Y.R. van (2004). Protocollaire behandeling van patiënten met onverklaarde lichamelijke klachten: Cognitieve gedragstherapie. In: G.P.J. Keijsers, A. van Minnen, & C.A.L. Hoogduin (Eds.), Protocollaire behandeling in de Ambulante Geestelijke Gezondheidszorg I, pp. 183-218. Bohn Stafleu van Loghum.

Vlieger, A. M., Rutten, J. M., Govers, A. M., Frankenhuis, C., & Benninga, M. A. (2012). Long-term follow-up of gut-directed hypnotherapy vs. standard care in children with functional abdominal pain or irritable bowel syndrome. The American journal of gastroenterology107(4), 627–631. https://doi.org/10.1038/ajg.2011.487

Wösten, I., & Ree, C. van (2015). Goed in je vel: Cursus voor jongeren met onverklaarde lichamelijke klachten. Boom.

Terug naar boven

Medicatie somatisch-symptoomstoornis

Expertgroep somatisch-symptoomstoornis

Dank gaat uit naar Elise van de Putte (kinderarts sociale pediatrie, Wilhelmina Kinderziekenhuis, UMC Utrecht) voor het meelezen.

De praktijkstandaard over SOLK is tot stand gekomen met dank aan:

  • Jessica Alders-Verhoef (gz-psycholoog, De Hoogstraat Revalidatie)
  • Babette van Beusekom (kinder- en jeugdpsychiater, Erasmus MC)
  • Barbara de Bruine (orthopedagoog-generalist en cognitief gedragstherapeut, Accare)
  • Miranda Fredriks (kinder- en jeugdpsychiater, AMC)
  • Luuk Kalverdijk (kinder- en jeugdpsychiater, UMC Groningen)
  • Elise van de Putte (kinderarts sociale pediatrie, Wilhelmina Kinderziekenhuis, UMC Utrecht)
  • Meta Oldenziel-Sondaar (klinisch psycholoog, Gelre Ziekenhuis)
  • Carlijn de Roos (voorzitter expertgroep; klinisch psycholoog / psychotherapeut, GGZ Kinderen en Jeugd Rivierduinen)
  • Ingeborg Visser (klinisch psycholoog, psychotherapeut en cognitief gedragstherapeut, GGZ Noord-Holland-Noord)

Daarnaast gaat onze dank uit naar de ervaringsdeskundige ouders die hebben bijgedragen.

Terug naar boven

Netwerk Aanhoudende Lichamelijke Klachten (NALK)

NALK is een netwerk van instellingen en professionals op het gebied van aanhoudende lichamelijke klachten.
Bekijk de website van NALK.

    Het Kenniscentrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie maakt gebruik van cookies voor analyse van het gebruik van deze website en om de website optimaal te laten werken. Uw bezoek blijft daarbij anoniem. Voor meer informatie, zie onze privacyverklaring

    De cookie-instellingen op deze website zijn ingesteld op 'toestaan cookies "om u de beste surfervaring mogelijk. Als u doorgaat met deze website te gebruiken zonder het wijzigen van uw cookie-instellingen of u klikt op "Accepteren" hieronder dan bent u akkoord met deze instellingen.

    Sluiten