Samen werken, voor een psychisch gezonde jeugd

Zoeken
Generic filters
Exact matches only
Filter by Custom Post Type

Meestgezocht: ADHDAutismeBijwerkingenSertralineVluchtelingenkinderen

Onduidelijke lichamelijke klachten bij kinderen en jongeren

Betrouwbare kennis over onduidelijke lichamelijke klachten: ouders en jongeren vinden hier informatie over diagnose, behandeling, medicatie (inclusief bijwerkingen) en meer. Speciaal voor jongeren is er ook nog informatie over onduidelijke lichamelijke klachten op Brainwiki.nl.

De teksten zijn opgesteld in samenwerking met experts en ervaringsdeskundigen en zijn zo veel mogelijk up-to-date.

Somatisch onvoldoende verklaarde lichamelijke klachten (SOLK) zijn lichamelijke klachten die langer dan enkele weken duren en waarbij na medisch onderzoek geen lichamelijke aandoening is gevonden die de klachten voldoende verklaart. Als er bij uw kind wel een lichamelijke aandoening is vastgesteld kan deze de klachten onvoldoende verklaren. Artsen noemen dit ook wel somatoforme stoornis, functionele klachten of psychosomatische klachten.

Kinderen en jongeren met SOLK beelden zich de klachten niet in, ze zijn echt. De klachten hebben vaak een grote impact op het dagelijks leven van zowel het kind zelf, de ouders als het hele gezin. SOLK kunnen bij kinderen leiden tot bedlegerigheid, (volledig) schoolverzuim, niet meer kunnen uitoefenen van hobby's, sociale isolatie, angst en bezorgdheid.

In de kindertijd komen SOLK evenveel voor bij jongens als bij meisjes, maar tijdens de adolescentie komen deze klachten meer voor bij meisjes. Somatisch onvoldoende verklaarde lichamelijke klachten kunnen op zichzelf staan, zonder dat het kind ergens anders last van heeft. Ze kunnen ook samengaan met psychische of lichamelijke stoornissen (zie Samenhang met andere stoornissen).

Bij het vaststellen van SOLK gaat de arts er voorlopig vanuit dat een lichamelijke of psychische aandoening is uitgesloten. Als de klachten veranderen kan dit reden zijn om deze aanname te herzien. De arts kan dan alsnog tot een andere diagnose komen (zie Vaststellen).

Nieuwe inzichten

Op deze pagina's vindt u als ouder de belangrijkste kennis over SOLK. De teksten zijn gebaseerd op de teksten over SOLK voor professionals. Deze zijn opgesteld in samenwerking met de expertgroep SOLK van het Kenniscentrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie en een Ervaringsraad met ouders en andere ervaringsdeskundigen. Hoewel ze zijn geschreven op basis van de laatste inzichten, is het onmogelijk om volledig en altijd up-to-date te zijn. Uiteraard doen wij ons uiterste best om alle kennis zo actueel mogelijk te houden. Mist u informatie? Neem dan gerust contact met ons op via info@kenniscentrum-kjp.nl

Terug naar boven

Somatisch onvoldoende verklaarde lichamelijke klachten (SOLK) kunnen bestaan uit:

  • pijnklachten, zoals hoofdpijn, buikpijn, rugpijn, spierpijn of gewrichtspijn.
  • uitval van lichamelijke functies of een conversiestoornis. Dit kan zich bijvoorbeeld uiten in verlammingsverschijnselen, visuele verstoringen, doofheid, geheugenverlies, concentratieverlies, abnormale bewegingen, onduidelijk spreken, slik- en keelklachten of braken.
  • andere klachten zonder pijn of uitvalsverschijnselen, zoals vermoeidheid (chronisch vermoeidheidssyndroom), misselijkheid, spijsverteringsklachten of duizeligheid.
Terug naar boven

Somatisch onvoldoende verklaarde lichamelijke klachten (SOLK) kunnen voorkomen op elke leeftijd en in verschillende mate van ernst. De meeste klachten beginnen in de kindertijd of vroege adolescentie. De oorzaak van SOLK bestaat bijna altijd uit meerdere factoren. Factoren die mogelijk een rol kunnen spelen bij het ontstaan en onderhouden van de klachten zijn:

  • genetische factoren
  • stressvolle of traumatische gebeurtenissen
  • persoonlijkheidskenmerken en de manier waarop uw kind met moeilijkheden omgaat
  • aangeleerd gedrag binnen het gezin of de nabije omgeving
  • gezinskenmerken
  • het eerder doorgemaakt hebben van een lichamelijke ziekte.

De behandelaar zal de factoren zo goed mogelijk in kaart proberen te brengen. Samen met u en uw kind besluiten jullie op welke factoren de behandeling zich gaat richten (zie Vaststellen).

Terug naar boven

10 tot 15% van de jongeren in Nederland heeft klachten zoals hoofdpijn, vermoeidheid, spierpijn, duizeligheid of buikklachten. Uit Nederlands onderzoek blijkt dat van het aantal kinderen tussen 10 en 16 jaar bij wie de kinderarts geen lichamelijke verklaring voor hun klachten vindt, 66% vaak tot heel vaak last heeft van deze klachten.

Hiervan heeft:

  • 30% vaak of heel vaak last van hoofdpijn
  • 21% van buikpijn
  • 18% van misselijkheid of maagklachten
  • 16% van verminderde energie
  • 16% heeft last van lage rugpijn.

Ongeveer 12,7% van de kinderen met SOLK zegt last te hebben van zeven of meer ernstige lichamelijke klachten. De Nederlandse gegevens komen in grote lijnen overeen met internationale cijfers.

Bedenk bij deze percentages dat er veel verschillen zijn tussen kinderen met somatisch onvoldoende verklaarde klachten. Er zijn kinderen met terugkerende en kinderen met blijvende klachten. Het ene kind kan meer door de klachten beperkt worden in het dagelijks leven dan het andere.

Somatisch onvoldoende verklaarde klachten komen in de kindertijd bij ongeveer evenveel jongens als meisjes voor. Vanaf de puberteit komen deze klachten meer voor bij meisjes en neemt ook het aantal jongeren met deze klachten toe.

Terug naar boven
Een derde tot de helft van de kinderen met somatisch onvoldoende verklaarde klachten (SOLK) heeft ook een psychiatrische stoornis. Soms is deze er al voordat de lichamelijke klachten beginnen. Meestal ontwikkelen de psychische klachten zich op de achtergrond en staan de lichamelijke klachten op de voorgrond. De lichamelijke klachten kunnen de psychische klachten dan maskeren.

Psychische klachten

Kinderen met SOLK hebben vaak angstklachten en depressieve klachten. Dit kan voorkomen als stoornis of als enkele symptomen daarvan. Het is niet duidelijk of deze klachten oorzaak of gevolg zijn. Angst en depressie zijn waarschijnlijk eerder risicofactoren voor het ontwikkelen van SOLK dan andersom. Naast angst en depressie komt bij kinderen met SOLK ook vaker ODD, ADHD en ADD voor.

Lichamelijke klachten

Er zijn ook lichamelijke klachten die onderdeel zijn van een psychiatrische stoornis. Zo kan vermoeidheid onderdeel zijn van een depressie, een eetstoornis of autisme (zie Vaststellen).
Terug naar boven

Het kan lastig zijn om lichamelijke klachten bij uw kind te herkennen en op de juiste wijze te interpreteren. Kinderen kunnen zelf niet altijd goed aangeven waar ze last van hebben. Bij sommige kinderen komt stress meer als lichamelijke klacht tot uiting.

Een lange weg

Vaak doorlopen kinderen met ernstige somatisch onvoldoende verklaarde klachten (SOLK) en hun ouders een lang medisch traject, waarbij geen of een gedeeltelijke lichamelijke oorzaak wordt gevonden voor hun klachten. Sommige kinderen en ouders voelen zich niet serieus genomen bij verwijzing naar de jeugd-ggz, omdat ze zelf denken dat de klachten een lichamelijke oorzaak hebben. Het doorlopen traject kan een negatieve ervaring voor u en uw kind zijn, omdat u zich niet gehoord en erkend voelt. Na het uitsluiten van een lichamelijke oorzaak is het daarom belangrijk dat de behandelaar, u en uw kind het er samen over eens zijn welke factoren een rol spelen bij de klachten en wat de aanpak hiervan gaat worden.

Factoren die meespelen bij SOLK

Bij het vaststellen van SOLK zal de behandelaar de factoren in kaart proberen te brengen die bij de klachten een rol spelen. Dit kunnen biologische, psychologische of sociale factoren zijn en zijn weer verder te verdelen in drie soorten:

  • kwetsbaarheden; dit zijn vaak al lang bestaande of genetische kenmerken of vroege ervaringen die uw kind kwetsbaar maken voor het ontstaan van de klacht of stoornis. Voorbeelden zijn: lichamelijke ziekten, ontwikkelingsachterstand, kindermishandeling of juist overbescherming en overmatige aandacht voor lichamelijke gezondheid.
  • uitlokkende factoren; deze lokken de klacht of stoornis uit, zoals overbelasting door sport, ongevallen, psychische stress of het meemaken van heftige gebeurtenissen.
  • instandhoudende factoren; deze onderhouden de klacht of stoornis of maken hem erger, zoals een verstoord slaap-waakritme, dat vermoeidheidsklachten kan onderhouden. Of 'catastoferende' gedachten, zoals 'dit komt nooit meer goed', die buikpijnklachten kunnen onderhouden. Ook een school die te hoge of juist te lage eisen stelt aan uw kind, kan een onderhoudende factor zijn.

>> meer voorbeelden

Gevolgen van de klacht

Naast deze factoren kan de behandelaar kijken naar de gevolgen van de lichamelijke klacht. Ook de ideeën die u en uw kind hebben over de klachten zijn hierbij belangrijk, omdat deze de gevolgen aansturen. Hoe jonger uw kind is, hoe meer de gevolgen worden bepaald door uw ideeën en reacties als ouder. Voorbeelden van gevolgen zijn:

  • emotionele gevolgen: angst, boosheid, verdriet
  • gedragsmatige gevolgen: vermijden van activiteiten die de klachten verergeren, verzet
  • lichamelijke gevolgen: spierspanning, conditieverlies, toe- of afname van eetlust of gewicht
  • sociale gevolgen: schoolverzuim, verlies van sociale contacten, conflicten met u als ouder.

>> meer voorbeelden

Patronen

Door samen met de behandelaar de gevolgen en in stand houdende factoren met elkaar in verband te brengen, is vaak te ontdekken welke vicieuze cirkel de lichamelijke klacht versterkt. Veel voorkomende patronen hierbij zijn:

  • U en/of uw kind reageren met angst, vermijdingsgedrag of 'catastrofale' gedachten, zoals 'dit gaat nooit meer over'.
  • U en/of uw kind accepteren de klachten niet, zijn boos en gaan door ondanks de klachten.
  • U en/of uw kind reageren moedeloos, worden somber en trekken zich terug.

Onderzoek

Er zijn geen speciale onderzoeksinstrumenten die somatisch onvoldoende verklaarde klachten (SOLK) kunnen vaststellen. Om een beeld te krijgen van de klachten en de invloed daarvan op het leven van uw kind kan de behandelaar wel de volgende vragenlijsten en hulpmiddelen gebruiken:

  • de Children's Somatization Inventory (CSI). U en uw kind (vanaf zeven jaar) kunnen bij deze vragenlijst aangeven welke lichamelijke klachten er spelen.
  • dagboeken, pijnkalenders en ABC-schema's. Deze helpen u en uw kind om het gedrag te observeren, begrijpen en inzicht te krijgen in de klachten: wanneer ze optreden, de ernst ervan en wat eraan vooraf is gegaan.
  • de Functional Disability Inventory (FDI). Deze vragenlijst kan duidelijkheid geven over de vraag of en in welke mate uw kind beperkt wordt door pijnklachten.
  • de Checklist Individual Strengths (CIS 8). Deze checklist heeft een onderdeel Vermoeidheid die deze klacht in kaart brengt.
  • bredere vragenlijsten, zoals (een deel van) de ASEBA lijsten (CBCL, YSR en TRF). Deze kunnen helpen om een breder beeld te krijgen van het functioneren van uw kind. Of een vragenlijst over de kwaliteit van leven, zoals de Pediatric Quality of Life Inventory (PedsQL), de Kidscreen of de Child Health Questionnaire (CHQ).
  • vragenlijsten of verder onderzoek om vast te stellen of er sprake is van psychiatrische stoornissen.

Van vaststellen naar behandelplan

De behandelaar zal naast het in kaart brengen van deze klachten, factoren en gevolgen ook vragen naar de verdere ontwikkeling van uw kind en het gezin, waaronder andere klachten, eerdere hulpverlening en eventuele heftige gebeurtenissen. Het in kaart brengen van al deze zaken is belangrijk voor het begrijpen van de klachten en het kiezen voor de beste behandeling.

De volgende stap is het vaststellen van de hulpvraag en de doelen. Als uw kind samen met u doelen maakt krijgt uw kind weer een gevoel van controle en hoop op verbetering.

Na het ontdekken van de meest direct in stand houdende factor kunt u samen met uw kind en de behandelaar voor een effectieve behandeling kiezen die deze factor aanpakt. Op deze manier zijn de omstandigheden voor herstel het gunstigst en wordt het mogelijk dat de klacht gaat afnemen (zie Behandeling).

Terug naar boven

De behandeling van somatisch onvoldoende verklaarde klachten (SOLK) bij uw kind kan gericht zijn op:

  • het leren omgaan met de klacht
  • het veranderen van de reacties die de klacht in stand houden, om het herstel te bevorderen.

Beide opties kunnen leiden tot verbetering in het functioneren en afname van de klachten.

Naast het verminderen van de klachten kan de behandeling zich ook richten op het bevorderen van de autonomie van uw kind, bijvoorbeeld door schoollessen en sociale activiteiten weer op te pakken. Het werken aan de motivatie is een voortdurend onderdeel van de behandeling. Het is belangrijk dat ook andere zorgprofessionals (zoals een fysiotherapeut of thuiszorgverpleegkundige) en de school betrokken zijn bij de behandeling. Soms is een klinische behandeling (opname) aan te raden als uw kind langdurig ernstig beperkt is.

Psycho-educatie

De behandelaar zal, voordat de behandeling start, eerst uitleg geven over de ontwikkeling van de klachten ('psycho-educatie'). Dit kan u en uw kind helpen de klachten beter te begrijpen, zich er niet schuldig over te voelen en de klachten beter uit te kunnen leggen aan familie, school en vriendjes. Het is belangrijk dat er door iedereen, ook door andere hulpverleners, hetzelfde over de ontwikkeling van de klachten wordt gedacht. Gezinsinterventies en motiverende gespreksvoering kunnen helpen om u en uw kind te motiveren en communicatieproblemen op te lossen. Ook helpt het als artsen en medische teams goede uitleg en realistische adviezen geven en de besluiten of plannen zorgvuldig overleggen met uw gezin. Daarnaast kunnen afspraken met de kinderarts voor u nuttig zijn. Dit kan u helpen erop te vertrouwen dat de klachten geen lichamelijke oorzaak hebben maar wel serieus genomen moeten worden.

Behandelingen

Cognitieve gedragstherapie (CGT) kan verschillende klachten verminderen. Om uw kind weer vertrouwen te laten krijgen in het lichaam en de lichaamsbewustwording te vergroten, kan het maken van een opbouwschema helpen. Hiermee kunnen u en uw kind geleidelijk weer activiteiten opbouwen en werken aan kracht en conditie. Ontspanningstechnieken zijn vaak onderdeel van de behandeling. Uw kind leert activiteiten af te wisselen met vormen van ontspanning.

Eye Movement Desensitisation and Reprocessing (EMDR) is een bewezen effectieve traumabehandeling. Deze behandeling is aan te raden als lichamelijke klachten mede in stand gehouden worden door onverwerkte traumatische ervaringen zoals een ongeluk, seksueel misbruik, een operatie of nare ervaringen met de klacht (zoals machteloos zijn door extreme pijn). Het kan gaan om gebeurtenissen rondom het ontstaan van de SOLK maar ook om onverwerkte herinneringen ervoor of erna. EMDR vermindert of neutraliseert de emotionele lading van deze herinneringen, waardoor de omstandigheden voor herstel verbeteren en de lichamelijke klacht kan afnemen.

Daarnaast kan hypnotherapie bij verschillende SOLK worden gebruikt, zoals bij buikpijn of een conversiestoornis. Ook revalidatiebehandeling, (psychosomatische) fysiotherapie of psychomotorische therapie kan helpen in combinatie met psychologische behandeling, bijvoorbeeld bij pijn- en spierspanningsklachten of verlies van vertrouwen in de motoriek, zoals soms bij conversie.

Behandelprogramma's

Er zijn verschillende behandelprogramma's voor somatisch onvoldoende verklaarde klachten (SOLK), waarvan bewezen is dat ze effectief zijn. Aan het begin van de behandeling stemt de behandelaar met u en uw kind af op welke behandeling de keuze valt en op welke factoren deze zich richt.

Goed in je vel
'Goed in je vel' is een groepsprogramma voor jongeren van 12 tot ongeveer 16 jaar met SOLK.

Buikpijn de Baas!
Voor de behandeling van medisch onverklaarde buikpijn is er het protocol Buikpijn de Baas!. Dit behandelprotocol is ook te gebruiken bij hoofdpijn en andere pijnklachten, tintelingen of misselijkheid.

FitNet
FitNet is een CGT-behandeling voor jongeren van 12 tot 18 jaar met chronisch vermoeidheidssyndroom. Deze behandeling vindt volledig via internet plaats in een intensief contact tussen behandelaar en de jongere met behulp van dagboeken en opdrachten. De behandeling duurt 6 maanden en is intensief. Jongeren loggen dagelijks in op het behandelportaal. De behandeling is bij 70% van de jongeren effectief.

Overig
Verder bestaan er nog protocollen voor de behandeling van somatoforme stoornissen, het chronisch vermoeidheidssyndroom, en de conversiestoornis. (Zie het thema SOLK voor professionals)

Medicatie

Het is nog niet goed onderzocht wat het effect van medicijnen is op somatisch onvoldoende verklaarde klachten bij kinderen en jongeren. Daarom wordt er meestal geen medicatie voorgeschreven. Als uw kind naast de SOLK ook andere klachten heeft, kan medicatie voor die klachten soms ook leiden tot verbetering van de SOLK.

Rol van ouders

Bij de behandeling kunt u als ouder een belangrijke rol spelen, vooral wanneer omgevingsfactoren zoals stress binnen uw gezin de klachten onderhouden of oproepen.

Het kan voor u prettig zijn om in contact te komen met andere ouders die een vergelijkbare situatie doormaken. De behandelaar kan informatie geven over bijvoorbeeld (begeleide) ouderavonden.

Veilig Thuis

In sommige gevallen ontstaat er een situatie die wijst op ernstigere problemen, bijvoorbeeld:

  • als uw kind totaal geen behandeling meer krijgt, of juist in de lichamelijke zorg blijft;
  • als uw kind sociaal geïsoleerd raakt en zelfs niet meer naar het ziekenhuis komt;
  • als u uw kind afschermt en geen zorg meer zoekt.

In dat geval is het verstandig om contact op te nemen met Veilig Thuis.

Terug naar boven
Het vooruitzicht voor kinderen met somatisch onvoldoende verklaarde lichamelijke klachten (SOLK) is over het algemeen goed. De meeste kinderen herstellen op de korte termijn. Een snelle aanpak van de klachten geeft de grootste kans op herstel. Uw huisarts kan de klachten herkennen en als dat nodig is tijdig doorverwijzen naar de juiste hulpverlening. Hoe korter de klachten duren, hoe sneller en beter uw kind herstelt.

Verloop

De meeste klachten gaan vanzelf over, en de meeste langer durende klachten nemen af na behandeling, als de omstandigheden voor het herstel verbeteren. In vergelijking met volwassenen treedt herstel bij kinderen en jongeren vaker en sneller op omdat de klachten nog niet zo lang bestaan. Bij klachten die voor een deel verklaard worden door een lichamelijke aandoening hangt het herstel ook af van de ernst en aard van deze aandoening en of deze goed te behandelen is. Soms is de klacht nog wel aanwezig na de behandeling, maar neemt deze geen belangrijke plek meer in het leven van het kind in. Het verloop van de klachten hangt onder meer af van de leeftijd van uw kind, het ontstaan en de duur van de klachten, het hebben van andere ziekten of stoornissen en uw gezinssituatie.

Veranderingen

Naarmate uw kind zich ontwikkelt kunnen de klachten zich anders gaan uiten. Wanneer uw kind zijn of haar gevoelens en emoties nog niet goed onder woorden kan brengen en erover na kan denken, kunnen spanningen zich uiten als lichamelijke klachten. Daarnaast kunnen biologische veranderingen bij uw kind, zoals groei en puberteit, ook van invloed zijn op de klachten. Bij een klein deel van de kinderen met SOLK duren de klachten voort tot in de volwassen leeftijd. Tijdige herkenning en behandeling van SOLK is belangrijk om chronische klachten te voorkomen.
Terug naar boven

Netwerk Onvoldoende verklaarde Lichamelijke Klachten (NOLK)

NOLK is een netwerk van instellingen en professionals op het gebied van onvoldoende verklaarde lichamelijk klachten.
Bekijk de website van NOLK.

Reageren

Reageren

Kunnen we deze tekst verbeteren, of vond u niet precies wat u zocht? Laat het ons weten.

Het Kenniscentrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie maakt gebruik van cookies voor analyse van het gebruik van deze website en om de website optimaal te laten werken. Uw bezoek blijft daarbij anoniem. Voor meer informatie, zie onze privacyverklaring

The cookie settings on this website are set to "allow cookies" to give you the best browsing experience possible. If you continue to use this website without changing your cookie settings or you click "Accept" below then you are consenting to this.

Close