Samen werken, voor een psychisch gezonde jeugd

Zoeken
Generic filters
Exact matches only
Filter by Custom Post Type

Meestgezocht: ADHDAutismeBijwerkingenSertralineVluchtelingenkinderen

Normaliseren en stigma tegengaan

Meisjes lachend in de camera

In de Jeugdwet zijn begrippen als ‘normaliseren’ en ‘destigmatisering’ opgenomen. Maar wat houden die in, en hoe zijn ze van toepassing op kinderen en jongeren met ernstige psychische problemen (en hun gezinnen)? Hoe begeleid en ondersteun je hen in het omgaan met hun problematiek, en de daar bijkomende belasting van (zelf)stigma? Op deze pagina staat meer uitleg over begrippen als stigmatisering, maar ook praktische aanknopingspunten die bijdragen aan inclusie.

De inclusie van psychisch kwetsbare kinderen en jongeren is een verantwoordelijkheid die bij iedereen ligt. Ook gemeenten geven aan te willen werken aan een inclusieve samenleving waarin psychische problemen bespreekbaar zijn en stigma tegengegaan wordt. Het Kenniscentrum werkt actief aan kennisontwikkeling op dit thema.

Meisjes lachend in de camera

Wat is stigmatisering?

Stigmatisering is een proces waarin een groep personen negatief wordt gelabeld, veroordeeld en uitgesloten. Dit gebeurt op grond van gemeenschappelijke, afwijkende kenmerken en/of gedragingen die angst of afkeer oproepen. Degenen met de psychische aandoening worden hiervoor verantwoordelijk gehouden. Vaak is sprake van overdrijving.

Bron: Samen Sterk zonder Stigma

Soorten stigma

Er zijn verschillende soorten stigma te onderscheiden:

  • Zelfstigma: wanneer iemand gelooft dat de negatieve opvattingen en vooroordelen kloppen en deze op zichzelf betrekt (internaliseren).
  • Publiek stigma: opvattingen die mensen in de samenleving hebben. In dit geval over kinderen en jongeren met psychische kwetsbaarheden.
  • Structureel stigma: stigma dat verankerd zit in bepaalde regels en wetten. Iemand met een psychische aandoening moet bijvoorbeeld extra gekeurd worden voor een rijbewijs.

Mensen met een psychische aandoening behoren tot de meest gestigmatiseerde groepen in de samenleving. Sociale uitsluiting vormt de kern van stigmatisering met als gevolg onder andere eenzaamheid, een lager zelfbeeld en het vermijden van professionele hulp.

Stigma bij kinderen en jongeren

Er is nog weinig bekend over stigmatisering bij de Nederlandse jeugd. Cijfers over hoe vaak het voorkomt of gedegen kennis over de effecten ervan op kinderen en jongeren zijn niet voorhanden. De onderzoeksliteratuur over stigmatisering en de interventies om stigma tegen te gaan richten zich grotendeels op volwassenen met psychische problemen.

Kinderen zijn al op vijfjarige leeftijd in staat om een onderscheid te maken tussen normaal en afwijkend gedrag. Op grond daarvan kunnen zij al stigmatiserende ideeën ontwikkelen. Ook kunnen kinderen zelf psychische problemen hebben en zijn ze gevoelig voor stigmatisering. Naarmate kinderen ouder worden, dringt het bestaan van stigma beter tot hen door.

Vanaf het 12e jaar worden leeftijdgenoten belangrijker voor jongeren en daarmee ook wel of niet geaccepteerd worden. Als je psychische problemen hebt, kan het veel uitmaken hoe je vrienden en klasgenoten daarmee omgaan. Daarnaast is de vroege adolescentie een cruciale periode in de ontwikkeling van psychische stoornissen. Helaas zoeken veel jongeren geen hulp, ook al hebben zij psychische problemen. Het stigma dat hierop rust kan voor hen een belangrijke barrière zijn.

Binnen het project Destigmatisering van jeugdigen met psychische problemen is onderzoek gedaan naar hoe kinderen en jongeren met psychische kwetsbaarheden stigma ervaren. Met de verzamelde gegevens is een kennisdossier en kennisagenda opgesteld.

>> Naar het Kennisdossier

Terug naar boven

Wat zijn de gevolgen van stigma?

Kinderen en jongeren verschillen in het vermogen om met hun problemen (en met stigmatisering) om te gaan, en in veerkracht en weerbaarheid. Stigma kan leiden tot teruggetrokkenheid, eenzaamheid, schaamte en zelfstigma, dat op zijn beurt de ontwikkeling kan belemmeren. Zo heeft het grote invloed op het zelfbeeld en zelfvertrouwen. Het veroorzaakt gevoelens van minderwaardigheid en wantrouwen ten opzichte van de omgeving. Stigma kan leiden tot somberheid en depressie.

Praktisch gezien leidt stigma tot uitsluiting, bijvoorbeeld op school. Maar ook maatschappelijk: denk aan de extra procedures die je moet doorlopen en kosten die je moet maken om een rijbewijs te halen als je ooit met de ggz in aanraking bent geweest.

Stigma kan jongeren ervan weerhouden om hulp te zoeken voor hun psychische problemen. Het kan gaan om angst of onwil om als anders gezien te worden, angst om afgewezen te worden of het vragen om hulp ervaren als een faalervaring.

Wat is destigmatisering?

Destigmatisering is stigmatisering tegengaan van (in dit geval) kinderen en jongeren met psychische problemen, met als uiteindelijk doel sociale inclusie. Overigens kun je ook andersom redeneren: als je zorgt dat psychisch kwetsbare kinderen sociaal worden geïncludeerd, zal dat stigmatisering tegengaan.

Je kunt bij destigmatisering onderscheid maken tussen twee strategieën: enerzijds de bewustwording over stigmatisering in de samenleving vergroten, resulterend in veranderingen in kennis, attitude en gedrag. Anderzijds de veerkracht van jongeren versterken om (zelf)stigma tegen te gaan. De generieke module Destigmatisering beschrijft de kernelementen van destigmatisering.

Boodschap van jongeren aan professionals

Samen met jongeren maakten het Kenniscentrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie, het Nederlands Jeugdinstituut en de Nederlandse Jeugdraad een videoboodschap en een bijsluiter voor professionals die hulp verlenen aan kinderen en jongeren met psychische kwetsbaarheden: 

  • Wat is stigma en hoe werkt het?
  • Wat zijn de gevolgen van stigma?
  • Hoe ervaren jongeren stigma in de jeugdhulp?
  • Wat kun je als hulpverlener doen?

Lees verder onder de video.

Wat werkt tegen stigma en wat kunnen gemeenten doen?

Allereerst is het belangrijk om te ‘normaliseren en nuanceren’: in psychische stoornissen  denken en negatieve stereotypering werkt stigma in de hand.

Wat moet er wel gebeuren?

  • Het is belangrijk om het begrip ‘normaal’ op te rekken, en ruimte te maken voor psychisch anders zijn;
  • Maak psychische diversiteit en problemen vanaf jonge leeftijd bespreekbaar. Dit raakt aan de preventie-opdracht die gemeenten hebben: diversiteit bespreekbaar maken binnen een grote groep kinderen en jongeren, en zo werken aan normaliseren. Samenwerking tussen maatschappelijke (lokale) partners, onderwijs en jeugdhulp is hierbij belangrijk.
  • Wees je bewust van je eigen mogelijk belemmerende attitudes;
  • Zet psychische klachten in een normaliserend kader, gebruik genuanceerde taal en geen negatieve stereotypering;
  • Besteed aandacht aan herstelperspectief, liefst met inzet van ervaringsdeskundigheid;
  • Gebruik psychiatrische classificatie zorgvuldig en terughoudend;
  • Een actieve bijdrage is nodig van iedereen in de samenleving aan het terugdringen van stigmatisering bij psychisch ‘anders zijn’. Dit is een maatschappelijke opgave. Iedereen moet zich daarvoor verantwoordelijk voelen;
  • Vertel positieve verhalen, en deel goede voorbeelden van mensen met psychische klachten. Laat zien dat ze ermee om kunnen gaan, dat ze een waardevol leven leiden. Dat beïnvloedt de algemene beeldvorming.

Organisaties, websites, onderzoek en initiatieven

>> Samen Sterk zonder Stigma
Samen Sterk zonder Stigma heeft veel praktische kennis over en tools voor het omgaan met stigma in verschillende settings, zoals op school, in de wijk, in de media en in de ggz.

>> Binnenstebuiten
Voor leerlingen van 10-14 jaar ontwikkelt Samen Sterk zonder Stigma een schoolbrede aanpak. De aanpak bestaat uit verschillende onderdelen op het niveau van de leerling, klas, leraar en de school. Met o.a. lesmateriaal, peerprojecten en een lerarentraining wordt gewerkt aan een veilig klasklimaat voor iedere leerling (dus ook voor leerlingen met een psychische kwetsbaarheid) en de voorbereiding van leerlingen op een diverse samenleving (waar mensen met een psychische aandoening deel van zijn).

>> Kennisconsortium Destigmatisering en sociale inclusie
Het Kennisconsortium Destigmatisering en sociale inclusie wil bijdragen aan de acceptatie en inclusie van mensen met psychische en/of verslavingsproblemen in de Nederlandse samenleving door wetenschappelijke kennis over effectieve destigmatisering en sociale inclusie te ontwikkelen en toe te passen. De werkgroep Jeugd van het Kennisconsortium zet zich in om ontwikkeling en verspreiding van kennis en praktijken over destigmatisering van kinderen en jongeren met psychische problemen te stimuleren.

>> Generieke Module Destigmatisering
De Generieke Module Destigmatisering van GGZ Standaarden biedt kennis en handvatten met betrekking tot destigmatisering.

>> NJi: Cijfers over pesten
Stigma hangt nauw samen met het thema pesten. Het Nji heeft dossier over pesten en de cijfers die hierover beschikbaar zijn.

>> Mental health first Aid
Mental health first aid (MHFA) is een psycho-educatie programma gericht op het herkennen van psychische problemen bij anderen. Daarmee draagt het programma bij aan vroegsignalering, vroege interventie en destigmatisering van mensen met psychische aandoeningen. Naast de standaard MHFA is er ook een cursus Jeugd MHFA beschikbaar, voor volwassenen die kinderen of jongeren begeleiden of ondersteunen.

>> @ease
@Ease is een laagdrempelige voorziening voor jongeren tussen de 12 en 25 jaar met (psychische) problemen. Ze kunnen er – zonder verwijzing van een arts – gewoon naar binnen lopen met hun klachten, problemen of dringende vragen. Zij vinden in het centrum anoniem en zonder kosten een luisterend oor bij vrijwilligers, doorgaans ervaringsdeskundigen en studenten psychologie.

>> Break the Stigma for Families
Dit is een internationale campagne die oorspronkelijk uit Drenthe komt. Het is begonnen met een initiatief om het stigma dat op psychische problemen rust te doorbreken door samen op de fiets te stappen. Er worden fietstochten en andere activiteiten op de fiets georganiseerd waaraan naasten, familie en anderen deelnemen. De gedachte is dat fietsen mensen en families verbindt; dat het ontspant en goed is voor lichaam en geest en dat het zorgt voor een gevoel van vrijheid en plezier. Tijdens de activiteiten op de fiets is er aandacht voor bewustwording van psychische gezondheid en destigmatisering.

>> Onderzoek Geluk onder druk
Een onderzoek in opdracht van Unicef Nederland naar het mentale welzijn en de ervaringen van jongeren met spanning en stress en hoe zij hiermee omgaan.

>> Koplopers
Het project Koplopers van de Hogeschool Rotterdam houdt zich bezig met de thema’s participatie, ervaringsdeskundigheid, stigma en zelfstigma en het bespreekbaar maken van psychische kwetsbaarheid.

>> NJR Hoofdzaken
Binnen het project Hoofdzaken heeft de NJR heeft een groep jongeren bijeengebracht die zelf ervaring hebben met psychische problemen en hiervoor een behandeling hebben gehad binnen de jeugd-ggz. Zij houden zich bezig met de vraag hoe jongeren met psychische problemen optimaal kunnen participeren in de samenleving.

>> MIND Young Academy
Bij de MIND Young Academy delen jongeren die zelf te maken hebben (gehad) met psychische problemen (zogenaamde peer educators) hun ervaringen. Via deze persoonlijke verhalen maken zij verschillende onderwerpen op een laagdrempelige en interactieve manier bespreekbaar in de klas. Inmiddels hebben al meer dan 300 klassen hieraan meegedaan.

Terug naar boven

Mist u nog informatie over stigma of destigmatisering? Laat het ons weten via het formulier onderaan deze pagina.

Reageren

Kunnen we deze tekst verbeteren, of vond u niet precies wat u zocht? Laat het ons weten.

Het Kenniscentrum Kinder- en Jeugdpsychiatrie maakt gebruik van cookies voor analyse van het gebruik van deze website en om de website optimaal te laten werken. Uw bezoek blijft daarbij anoniem. Voor meer informatie, zie onze privacyverklaring

De cookie-instellingen op deze website zijn ingesteld op 'toestaan cookies "om u de beste surfervaring mogelijk. Als u doorgaat met deze website te gebruiken zonder het wijzigen van uw cookie-instellingen of u klikt op "Accepteren" hieronder dan bent u akkoord met deze instellingen.

Sluiten