>Inleiding
>Verschillende therapieën en trainingen
>Trainingen en behandeling speciaal gericht op jeugdigen met LVB in het algemeen
>Trainingen en behandeling voor jeugdigen met LVB en een psychiatrische stoornis
>Trainingen en behandeling voor zwakbegaafde jeugdigen en een psychiatrische stoornis
>Training en interventies gericht op begeleiders/opvoeders van jeugdigen met LVB
>Inzet van ervaringsdeskundigheid.
>Literatuur
Inleiding
In het rapport “Richtlijn Effectieve Interventies LVB: Aanbevelingen voor het ontwikkelen, aanpassen en uitvoeren van gedragsveranderende interventies voor jeugdigen met een licht verstandelijke beperking” (De Wit e.a., 2011) bleek dat tijdens het bestuderen van de interventies in de diverse databanken er zeer weinig gedragsveranderende interventies specifiek zijn ontwikkeld of geschikt zijn voor jeugdigen met een LVB. Een reden voor het gebrekkige aanbod is dat er nog maar weinig onderzoek is gedaan naar de effectiviteit van interventies bij jeugdigen met een LVB (De Koning & Collin, 2007; Orobio de Castro, Embregts, Van Nieuwenhuijzen & Stolker, 2008). Dit staat in schril contrast met de grote vraag naar geschikte interventies voor jeugdigen met een LVB.
Veel zorgverleners proberen de jeugdigen met een LVB zo goed mogelijk te helpen door effectief gebleken interventies voor jeugdigen met een gemiddelde intelligentie in te zetten. Maar om een zelfde effect bij jeugdigen met een LVB te bereiken zijn aanpassingen nodig aan de interventie zelf en aan de randvoorwaarden.
Volgens Došen et al. (2008) zijn succesvolle en effectieve interventies gericht op een drietal aspecten.
Allereerst zal een effectieve interventie leiden tot een reductie of eliminatie van de condities die psychisch leed veroorzaken. Ten tweede zal een interventie gericht zijn op het aanleren van nieuwe of versterken van bestaande alternatieve vaardigheden voor het omgaan met psychische leed. Het derde aspect gaat om het tegemoet komen aan iemands basale behoeften door veranderingen in de fysieke en sociale omgeving. Daarbij dient een integratieve benadering te worden gekozen. Integratieve of multimodale diagnostiek houdt in dat alle biologische, psychische, sociale en ontwikkelingsfactoren die hebben bijgedragen aan het ontstaan van de psychiatrische problematiek, zorgvuldig in kaart worden gebracht en dat in het positief beïnvloeden van de dynamische – veranderbare – factoren de aanknopingspunten voor de therapie worden gezocht.
Bij de behandeling van jeugdigen met een verstandelijke beperking èn een psychiatrische stoornis zal men enige algemene aandachtspunten in het vizier moeten houden. Op basis van De Koning & Collin (2007) noemen we de volgende aspecten:
- De ernst van de verstandelijke beperking, waarbij niet alleen naar het IQ maar ook naar beperkingen in het zogenaamde aanpassingsgedrag moet worden gekeken: sociale vaardigheden, communicatie, zelfredzaamheid vrije tijdsbesteding.
- Beperkingen in het werkgeheugen – een van de executieve functies – hetgeen impliceert dat men moeite heeft met het tegelijkertijd opslaan en bewerken van vooral verbale informatie.
- Beperkingen in het sociaal functioneren, hetgeen zich vooral uit in het inadequate verwerken van sociale informatie en het gebrek aan vaardigheden om problemen op te lossen.
- Problemen met het generaliseren van het geleerde, waardoor de betrokkenen moeite hebben kennis in de ene situatie opgedaan in andere situaties kunnen toepassen.
Verschillende therapieën en trainingen
Voor een betere kwaliteit van zorg worden evidence based interventies ingezet teneinde de problemen proberen op te lossen. Bij jeugdigen met een LVB is aangetoond dat zij een 3 tot 4 keer grotere kans hebben op emotionele problemen, gedragsproblemen en/of psychiatrische stoornissen (Dekker & Koot, 2003). Naar de effectiviteit van behandelmethoden voor LVB'ers met psychiatrische en/of gedragsproblematiek is nog betrekkelijk weinig onderzoek gedaan.
Door het ontbreken van hard wetenschappelijk bewijsmateriaal over de effectiviteit van interventies bij LVB'ers, zijn er op dit moment nog weinig erkende evidence based practices in de zorg voor deze doelgroep. Er zijn onderzoeken, zoals casusstudies, evaluatiestudies en meta-analyses, uitgevoerd die laten zien dat met bepaalde interventies en behandelmethoden positieve resultaten worden behaald bij mensen met een LVB. Het merendeel van de studies richt zich op behandelingen die hun basis hebben in de cognitieve gedragstherapie (Neijmeijer,e.a., 2010). Er moet gezegd worden dat wanneer een interventie niet aangetoond effectief is, dat nog niet wil zeggen dat de kwaliteit van de interventie geen waarde heeft. Wanneer zoals aangegeven in het rapport “Richtlijn effectieve interventies LVB” aanpassingen worden gedaan aan de bestaande interventies die aansluiten bij de kenmerken van een jeugdige met LVB, is de kans groter dat de effectiviteit wordt verhoogd.
Dat er nog veel werk te doen is voor de doelgroep staat vast. Er loopt op dit moment een scala aan projecten waar diverse interventies worden aangepast aan de problematiek bij deze jeugdigen.
Belangrijk voor de ondersteuning van LVB is een ketenbenadering, vaak een levenslange begeleiding en multi systeem benadering van gespecialiseerde zorg.
Trainingen en behandeling speciaal gericht op jeugdigen met LVB in het algemeen
Klik hier voor een overzicht waarin een korte beschrijving wordt gegeven van vier behandelingen.
Trainingen en behandeling voor jeugdigen met LVB en psychiatrische stoornis
Jongeren met een LVB alsook jeugdigen met een zwakke begaafdheid lopen meer risico om crimineel gedrag te vertonen en in aanraking met justitie te komen (Collot d’Escury, 2007). Ook volgens de Raad voor de strafrechttoepassing is de aard van de problematiek van LVB en zwakbegaafde jongeren ernstig.
Zij hebben minder cognitieve mogelijkheden op bijvoorbeeld het gebied van het strategisch denken, snelle informatieverwerking en impulscontrole. Daarbij hebben zij in vergelijking met normaal begaafde jongeren vaker psychische stoornissen, emotionele en gedragsproblemen, risico’s van middelengebruik en gebrek aan steun vanuit hun thuis. Omdat zij zich op het eerste gezicht “streetwise” weten te gedragen, worden hun beperkingen verhuld en niet gemakkelijk herkend, vaak zelfs ook niet door gedragsdeskundigen.
Zowel binnen de gesloten jeugdzorg als binnen de justitiële jeugdinrichtingen worden allerlei (erkende) interventies ingezet om gewenste gedragsveranderingen bij jongeren te bewerkstelligen. Hierbij valt te denken aan interventies om middelengebruik terug te dringen (bijvoorbeeld Brains4Use), interventies voor gedrags- of psychiatrischeproblematiek, gezinstherapie (FFT en MST) en het buitenprogramma Workwise. (Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming, Zorg voor ingesloten licht verstandelijk beperkte jongeren, 2011)
Daarbij wordt inmiddels onderkend dat deze gedragsinterventies niet zonder meer geschikt zijn voor zwakbegaafde jongeren en jongeren met een LVB. Behandeling van deze groep jongeren vraagt om een specifieke aanpak, mede gelet op hun cognitieve beperkingen en omgevingsafhankelijkheid. Reguliere behandelprogramma’s zijn voor hen meestal te hoog gegrepen.
Een enkele interventie is geschikt gemaakt voor jeugdigen met een LVB.
Klik hier voor een overzicht van vier interventies.
Trainingen en behandeling voor jeugdige zwakbegaafden en een psychiatrische stoornis.
Het gaat hier om interventies die in eerste instantie ontwikkeld zijn voor doorsnee-jeugdigen met problemen. Bij de doelgroep-omschrijving wordt soms expliciet aangegeven dat jeugdigen met een LVB ook tot de doelgroep kunnen worden gerekend. In de meeste gevallen wordt vervolgens als nadere specificatie vermeld dat een IQ > 70 noodzakelijk is, dan wel dat voor jongeren met een LVB een aangepaste versie voor handen is.
Een aantal van de hieronder genoemde interventies zijn ontleend aan de website van de Erkenningscommissie van het Ministerie van Justitie:
Klik hier voor een overzicht.
Training en interventies gericht op begeleiders/opvoeders van jeugdigen met LVB.
In de zorg voor mensen met een LVB wordt een groot beroep gedaan op hun begeleiders. Begeleiders hebben een belangrijke taak bij de dagelijkse begeleiding, daginvulling en dagstructuur (Moonen, 2007).
Het aansluiten bij het sociaal-emotionele niveau van de cliënt en het bieden van een veilige omgeving zijn belangrijke aandachtspunten in de dagelijkse begeleiding van mensen met een LVB. Dit is gemakkelijker gezegd dan gedaan. Vooral wanneer er sprake is van gedragsproblemen, doen cliënten een complex beroep op hun begeleiders. Ten gevolge van de gedragsproblemen van cliënten ervaren begeleiders stress, negatieve emoties en gevoelens van burnout (Jenkins, Rose, & Lovell, 1997). In hun benadering laten begeleiders interventies zien die het probleemgedrag op de korte termijn kunnen stoppen maar het gedrag op de lange termijn juist versterken (Hastings & Remington, 1994). Het behoud of zelfs de toename van gedragsproblemen heeft nadelige effecten op het welzijn van de begeleiders en de kwaliteit van leven van de cliënt. De behoefte aan scholingsprogramma’s ter ondersteuning van begeleiders in de LVB-zorg wordt algemeen erkend (Embregts, 2011).
Voor een overzicht van benaderingen en behandelingen die gericht zijn op de begeleiders/professionele opvoeders van jeugdigen met een LVB, klik hier.
Inzet van ervaringsdeskundigheid.
Mensen met een LVB kunnen hun eigen ervaring inzetten om lotgenoten op weg te helpen. Het voordeel is dat mensen elkaar beter begrijpen doordat ze dezelfde achtergrond en ervaring hebben. Mensen spreken dezelfde taal. Daardoor voelt men zich eerder op zijn gemak. Mensen kunnen leren van het goede voorbeeld van de ander.
De LFB, de belangenvereniging door en voor mensen met een verstandelijke beperking, biedt een aantal trainingen en activiteiten op dit gebied:
- Die ken ik: een sociale netwerkcursus.
- Samen sterker: jezelf leren kennen, presenteren en sterker maken.
- Sterk naar werk: jongeren worden voorbereid op de arbeidsmarkt.
- Samen sterk door dik en dun: training over een gezonde leefstijl.
- Denktank 101: Mensen met een verstandelijke beperking praten met elkaar over belangrijke onderwerpen zoals veiligheid, sociale media, pesten.
- Themacafé: Deze worden in verschillende gemeenten in Nederland georganiseerd. Mensen met een verstandelijke beperking praten met elkaar over voor hen belangrijke onderwerpen.
Voor meer informatie zie www.lfb.nu.
Literatuurlijst
Albrecht, G., & Slot, W. (1999) Competentiegericht werken met licht verstandelijk gehandicapte kinderen: Handleiding voor het werken in residentiële groepen. Amsterdam/Duivendrecht: PI Research.
Bartels, A. A. J. (2001). Behandeling van jeugdige delinquenten volgens het competentiemodel. Kind en Adolescent, 22, 211-226.
Bildt, A. de, Sytema, S., Kraijer, D., Sparrow, S., & Minderaa, R. (2005). Adaptive functioning and behaviour problems in relation to level of education in children and adolescents with intellectual disability. Journal of Intellectual Disability Research, 49, 672–681.
Chamberlain, P., Leven, L. D., & DeGarmo, D. S. (2007). Multidimensional treatment forter care for girls in the juvenile justice system: 2-year follow-up of a random clinical trial. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 75, 187–193.
Collot d’Escury, A., (2007) Lopen jongeren met een licht verstandelijke beperking meer kans om in aanraking toe komen met justitie? Kind en adolescent, 28, 197-214.
Crowley, V., Rose, J., Smith, J., Hobster, K., & Ansell, E. (2008). Psycho-educational groups for people with a dual diagnosis of psychosis and mild intellectual disability: A preliminary study. Journal of Intellectual Disabilities, 12, 25-39.
Dekker, M. C., & Koot, H. M. (2003). DSM-IV disorders in children with borderline to moderate intellectual disability. II: Child and family predictors. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry, 42, 923-931.
Didden, R. (Red.) (2006). In Perspectief: Gedragsproblemen, psychiatrische stoornissen en lichte verstandelijke beperkingen. Houten: Bohn Stafleu van Lochum.
Didden, R., & Moonen, X. (Red.) (2009). Met het oog op behandeling 2. Effectieve behandeling van gedragsstoornissen bij mensen met een licht verstandelijke beperking. Utrecht: Landelijk Kenniscentrum LVG / Expertisecentrum De Borg.
Došen, A., Gardner, W. I., Griffiths, D. M., King, R., & Lapointe, A. (2008). Richtlijnen en principes voor de praktijk: Beoordeling, diagnose, behandeling en bijbehorende ondersteuning voor mensen met verstandelijke beperkingen en probleemgedrag. Utrecht: Vilans / LKNG.
Embregts, P. J. C. M. (2000). Effectiveness of video feedback and self-management oninappropriate social behavior of youth with mild mental retardation. Research in Developmental Disabilities, 21, 409-423.
Embregts, P.J.C.M. (2003). Using self-management, video feedback and graphic feedback to improve social behavior of youth with mild mental retardation. Education and Training in Developmental Disabilities, 38(3), 282-294.
Embregts, P. J. C. M. (2002a). Effects of video feedback on social behavior of youth with mild mental retardation and staff responses. International Journal of Disability, Development and Education, 49, 105-116.
Embregts, P. J. C. M. (2002b). Effect of resident and direct-care staff training on responding during social interactions. Research in Developmental Disabilities, 23, 353-366.
Embregts, P. J. C. M. (2003). Using self-management, video feedback and graphic feedback to improve social behavior of youth with mild mental retardation. Education and Training in Developmental Disabilities, 38, 282-294.
Embregts, P. (2006). Toepassing van procedures van zelfmanagement bij jeugdigen met een lichte verstandelijke beperking, In R. Didden (Red.), In perspectief: Gedragsproblemen, psychiatrische stoornissen en lichte verstandelijke beperkingen. (pp. 127-144). Houten: Bohn Stafleu van Lochum.
Embregts, P. J. C. M. (2011). Zien, bewogen worden, in beweging komen:. Zorg voor mensen met een verstandelijke beperking; menslievende professionalisering in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Tilburg: Tilburg University.
Embregts, P., & Gerits, L. (2007). Emotionele intelligentie en training van begeleiders. In R. Didden & X. Moonen (Red.), Met het oog op behandeling: Effectieve behandeling van gedragsstoornissen van mensen met een licht verstandelijke beperking (pp. 83-86). Utrecht/Den Dolder: Landelijk Kenniscentrum LVG / Expertise Centrum De Borg.
Emerson, E. (2003). Prevalence of psychiatric disorders in children and adolescents with and without intellectual disability. Journal of Intellectual Disability Research, 47, 51–58.
Hastings, R. P., & Remington, B. (1994). Rules of engagement: Towards an analysis of staff responses to challenging behavior. Research in Developmental Disabilities, 15, 279–298.
Huitink, C., Embregts, P. J. C. M., Pellen, J., & Ravestein, F. (2010). Misvattingen over competeniegericht werken. Klik, (5), 18-19.
Huitink, C., Embregts, P. J. C. M., Veerman, J. W., & Verhoeven L. (geaccepteerd voor publicatie). Staff behavior toward children and adolescents in a residential facility: A self-report questionnaire. Research in Developmental Disabilities.
Jahoda, A., & Embregts, P. (2009). Individual therapeutic interventions with clients and working through staff: moving forward together. In R. Didden & X. Moonen (Red.), Met het oog op behandeling 2: Effectieve behandeling van gedragsstoornissen van mensen met een licht verstandelijke beperking (pp. 33-40). Utrecht/Den Dolder: Landelijk Kenniscentrum LVG / Expertisecentrum De Borg.
Jenkins, R., Rose, J., & Lovell, C. (1997). Psychological well-being of staff working with people who have challenging behavior. Journal of Intellectual Disability Research, 41, 502-511.
Jochemsen, T., & Berger, M. (2002). Families First voor licht verstandelijke gehandicapten. Richtlijnen en technieken voor het werken met de gezinnen. Utrecht: NIZW
Kaal, H. L., Ooyen-Houben, M. M. J. van, Ganpat, S., & Wits, E, (2009). Een complex probleem; passende zorg voor verslaafde justitiabelen met comorbide psychiatrische problematiek en een licht verstandelijke handicap (Bibliotheek WODC Cahier). Den Haag.
Kocken, G. (2009). Werkt de Dialoog bij jongeren met een lichte verstandelijke beperking (LVB)? Onderzoek & Praktijk, 7(1), 15-19.
Koning, N. D. de, & Collin, P. J. L. (2007). Behandeling van jeugdigen met een psychiatrische stoornis en een verstandelijke beperking. Kind en Adolescent, 28, 215-229.
Lodewijks, H. P. B. (2006). Brains 4 Use: An addiction programme for youth in a juvenile justice institution. Connections, 19, 6-7.
Loef, L., Tong Sang, M. N., Breuk, R. E., & Slot, N. W. (2008). Eindrapport FFT:Onderzoek september 2008. Amsterdam: De Bascule.
Matson, J. L., Anderson, S. J., & Bamburg, J. W. (2000). The relationship of social skills to psychopathology for individuals with mild and moderate mental retardation. The British Journal of Developmental Disabilities, 46, 15-22.
Matson, J. L., & Senatore, V. (1981). A comparison of traditional psychotherapy and social skills training for improving interpersonal functioning of mentally retarded adults. Behavior Therapy, 12, 369-382.
Meyer R. J., & Miller, W. R. (2001). A community reinforcement approach to addiction treatment. Cambridge: University Press.
Miller, W. R., Meyer, R. J., & Hiller-Sturmhöfel, S. (1999). The community reinforcement approach. Alcohol Research & Health, 23, 116-121.
Moore, C. L., Feist-Price, S., & Alston, R. J. (2002). Competitive employment and mental retardation: Interplay among gender, race, secondary psychiatric disability and rehabilitation services. Journal of Rehabilitation, 68, 14-19.
Mulder, N., & Kroon, H. (2009). Assertive Community Treatment: Bemoeizorg voor patiënten met complexe problemen. Amsterdam: Boom.
Neijmeijer,L., Moerdijk, L., Muusse, C., & Veneberg, G. (2010) Licht verstandelijk gehandicapten in de GGZ: Een verkennend onderzoek. Utrecht: Trimbos-instuut.
Oorsouw, W. M. W. J. van, Embregts, P.J. C. M., Bosman, A. M. T., & Jahoda, A. (2009).Training staff serving clients with intellectual disabilities: A meta-analysis of aspects determining effectiveness. Research in Developmental Disabilities, 30, 503-511.
Oorsouw, W. M. W. J. van, Embregts, P. J. C. M., Bosman, A. M., & Jahoda, A. (2010). Challenging-Behaviour-Management training for direct-care staff: Evidence-based practice. Journal of Applied Research in Intellectual Disabilities, 23, 192-196.
Oorsouw, W. M. W. J. van, Embregts, P. J. C. M., & Bosman, A. (2011). Hoe ga ik om met stress: Het effect van een scholing voor begeleiders. Nederlands Tijdschrift voor de Zorg aan Mensen met een Verstandelijke Beperking, 37(1), 3-17.
O'Reilly, M. F., Lancioni, G. E., & Kierans, I. (2000). Teaching leisure social skills to adults with moderate mental retardation: An analysis of acquisition, generalization, and maintenance. Education and Training in Mental Retardation and Developmental Disabilities, 35, 250-258.
Orobio de Castro, B., Embregts, P., Nieuwenhuijzen, M. van, & Stolker, J. J. (2008). Samen op zoek naar effectieve behandeling van gedragsproblemen bij cliënten met een lichte verstandelijke beperking: Het consortium Effectieve Behandeling Gedragsproblemen LVG. Onderzoek & Praktijk, 6(1), 6-12.
Ponsioen, A. J. G. B. (2001). Cognitieve vaardigheden van licht verstandelijk gehandicapte kinderen en jongeren. Amsterdam. Academisch Proefschrift.
Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming (2011). Zorg voor ingesloten licht verstandelijk beperkte jongeren. Den Haag.
Rodenburg, R., Benjamin, A., Meijer, A-M., & Jongeneel, R. (2009). Eye movement desensitization and reprocessing in an adolescent with epilepsy and mild intellectual disability. Epilepsy & Behavior, 16, 175–180.
Rose, J., West, C., & Clifford, D. (2000). Group interventions for anger in people with intellectual disabilities. Research in Developmental Disabilities, 21, 171-181.
Tenneij, N. H., & Koot, H. M. (2008). Incidence, types and characteristics of aggressive behaviour in treatment facilities for adults with mild intellectual disability and severe chalenging behaviour. Journal of Intellectual Disability Research, 52, 114–124.
Veerman, J. W., Janssens, J., & Delicat, J-W. (2005). Effectiviteit van intensieve pedagogische thuishulp: Een meta-analyse. Pedagogiek, 25, 176 - 196
Willems, A. P. A. M., Embregts, P. J. C. M., Stams, G. J. J. M., & Moonen, X. M. H. (2010). The relation between intrapersonal and interpersonal staff behaviour towards clients with ID and challenging behaviour: A validation study of the Staff-Client Interactive Behaviour Inventory (SCIBI). Journal of Intellectual Disability Research, 54, 40-51.
Willner, P., Jones, J., Tams, R., & Green, G. (2002). A randomized controlled trial of the efficacy of a cognitive-behavioural anger management group for clients with learning disabilities. Journal of Applied Research in Intellectual Disabilities, 15, 224-235.
Wit, M. de, Moonen, X., & Douma, J. (2011). Richtlijn Effectieve Interventies LVB: Aanbevelingen voor het ontwikkelen, aanpassen en uitvoeren van gedragsveranderende interventies voor jeugdigen met een licht verstandelijke beperking. Utrecht: Landelijk Kenniscentrum LVG.
Xenitidis, K. I., Henry, J., Russell, A. J., Ward, A., & Murphy, D. G. M. (1999). An inpatient treatment model for adults with mild intellectual disability and challenging behavior. Journal of Intellectual Disability Research, 43, 128–134.
Zijlmans, L. J. M., Embregts, P. J. C. M., Gerrits, L., Bosman, A. M. T., & Derksen, J. (2010). Begeleiders in beeld: Een training gericht op emotionele intelligentie van begeleiders van mensen met een verstandelijke beperking. Tijdschrift voor Orthopedagogiek, 49, 401-411.
Zijlmans, L., Embregts, P., Gerrits, L., Bosman, A., & Derksen, J. (2011). Training emotional intelligence related to treatment skills of staff working with clients with intellectual disabilities and challenging behaviour. Journal of Intellectual Disability Research, 55, 219–230.
