> Algemeen
> Behandelprotocollen
> Behandeling van Selectief mutisme en Schoolweigering
> Literatuur
Algemeen
Voor de behandeling van angststoornissen is Cognitieve Gedragstherapie (CGT) de methode van eerste keuze. Cognitieve gedragstherapie blijkt voor een groot deel van de jeugdigen effectief, zowel op korte als lange termijn. Psychofarmaca (in het bijzonder SSRI’s) dienen slechts gebruikt te worden als psychosociale vormen van behandeling niet of onvoldoende werkzaam blijken.
Onderzoek laat zien dat cognitief gedragsmatige behandelingen goede effecten heeft: bij kinderen en adolescenten vanaf acht jaar leidt behandeling tot een significante afname van angstklachten in vergelijking met jeugdigen die op een wachtlijst staan. Gemiddeld is bij 50-70% van jeugdigen sprake van een verbetering.
De meeste studies naar cognitief gedragsmatige behandeling maken geen onderscheid naar verschillende specifieke angststoornissen. In meerdere meta-analyses komen eveneens weinig verschillen naar voren tussen resultaten van individuele CGT en groeps CGT. Dat geldt ook voor behandelingen met of zonder betrokkenheid van ouders. Afzonderlijke studies laten echter met betrekking tot dit laatste punt tegenstijdige resultaten zien (Cartwright-Hatton; 2004, In-Albon;2007, Silverman:2008).
Hoewel de algehele conclusie is dat CGT effectief is, laat onderzoek ook zien dat 50% - 30% van de jeugdigen niet profiteert van de behandeling. Onderzoek waar bij CGT wordt vergeleken met andere typenbehandeling is nauwelijks beschikbaar. Er zijn maar weinig studies uitgevoerd naar de resultaten van andere typen behandeling, zoals psychoanalyse of psychotherapie, en de kwaliteit van deze studies is mager (Cartwright-Hatton; 2004, In-Albon;2007).
Voor kinderen en adolescenten zijn verschillende CGT behandelprotocollen beschikbaar. Alle protocollen bevatten vijf componenten van CGT. De protocollen worden breed toegepast bij de meest voorkomende angststoornissen en zijn niet diagnose specifiek voor verschillende angststoornissen. Voor de behandeling van Selectief mutisme bestaat wel een specifieke aanpak. Ook voor de behandeling van Schoolweigering is een specifiek CTG protocol in ontwikkeling met aanvullende modulen.
Protocollaire psychologische behandelvormen
Dappere Kat
Klik hier voor de samenvatting van 'Dappere kat'
Klik hier voor de beoordeling van 'Dappere kat'
Klik op de link voor uitgebreidere informatie over 'De Dappere Kat' (NJi).
Oordeel Erkenningscommissie Interventies: bewezen effectief voor kinderen tot en met 16 jaar.
VRIENDEN
Klik hier voor de samenvatting van 'VRIENDEN'
Klik hier voor de beoordeling van 'VRIENDEN'
Klik op de link voor uitgebreidere informatie over VRIENDEN (NJi).
Oordeel Erkenningscommissie Interventies: theoretisch goed onderbouwd.
Denken + Doen = Durven
Klik hier voor de samenvatting van 'Denken + Durven = Doen'
Klik op de link voor informatie over Denken + Doen = Durven (NJi).
Oordeel Erkenningscommissie Interventies: nog niet beoordeeld.
Praten op school, een kwestie van doen
Voor de behandeling van selectief mutisme is het protocol Praten op school, een kwestie van doen ontwikkeld.
Dit protocol is een individuele ambulante behandeling van kinderen van 2,5-12 jaar met selectief mutisme (consequent niet praten op school of in één of meer andere sociale situaties). Doel is durven praten op school. De behandeling vindt wekelijks op school - buiten de klas - plaats en maakt gebruik van gedragstherapeutische technieken. De leerkracht fungeert als co-therapeut.
In afwachting van een samenvatting en beoordeling, lees meer in het artikel van Kind & Adolescent Praktijk, 2010.
Klik op de link voor uitgebreidere informatie over Praten op school, een kwestie van doen (NJi).
Oordeel Erkenningscommissie Interventies: theoretisch goed onnderbouwd
In ontwikkeling
Een behandelprotocol voor schoolweigering is in ontwikkeling: The @school program: modular cognitive behaviour therapy for school refusal in adolescence. (Heyne e.a., 2008).
Behandeling van Selectief mutisme en Schoolweigering
Selectief mutisme
Selectief mutisme (waarbij het kinderen in specifieke situaties zoals op school steeds niet lukt om te spreken, hardop te lezen of te zingen, terwijl ze dit in andere situaties zoals thuis wel kunnen) betreft vooral jonge kinderen en vraagt vanwege de aard van de stoornis ‘het niet spreken’ een specifieke aanpak. In gevalsstudies over selectief mutisme worden voor deze kinderen geïndividualiseerde, multimodale behandelprogramma’s aanbevolen. Enkele belangrijke aanpassingen die genoemd worden zijn het betrekken van ouders en leerkrachten bij de behandeling (zij kunnen de communicatie van het kind thuis en op school in de gaten houden) en het geven van positieve bekrachtiging wanneer het kind probeert te spreken, lezen of zingen (Connolly, 2008).
In Nederland is een behandelprotocol voor selectief mutisme in ontwikkeling De behandeling vindt, in samenwerking met de leerkracht, op school plaats. Centrale ingrediënten van het protocol zijn shaping, fading en modeling. Shaping is het in kleine stapjes aanleren van nieuwe gedrag. Fading is het geleidelijk veranderen van omgeving waarin het gewenste gedrag plaatsvindt en modeling verwijst naar het voordoen van gewenst gedrag. Uit een eerste evaluatie onderzoek blijkt het protocol een bruikbare leidraad voor de behandeling van kinderen met selectief mutisme (Wippo en Güldner).
Schoolweigering
Voor aan angst gerelateerde schoolweigering is cognitieve gedragstherapie de meest onderzochte behandeling met goede resultaten (Heyne & Sauter, in press). Varianten in behandeling kunnen betrekking hebben op de selectie en dosering van de componenten van CGT en uitbreiding van CGT met extra modulen. Meest gangbaar is de opvatting dat aanvullende modulen wenselijk zijn omdat naast oorzaken als één of meer angststoornissen er ook andere factoren een rol spelen die het probleem in stand houden, zoals andere psychopathologie (depressie, autismespectrumstoornis, ernstige dwang), extra gedrags- en gezinsproblemen (Scharree, 2007). Ouders kunnen in verschillende rollen bij de behandeling betrokken worden: als consultant, als co-therapeut en /of als co-cliënt als zij zelf angstproblemen hebben (Sauter et al., 2009). Daarnaast is de leeftijd van het kind van belang voor de rol van ouders in de behandeling van het kind: steunend of meer sturend (Heyne & Sauter, in press). Onderzoek naar CGT bij adolescenten met aan angst en depressie gerelateerd schoolverzuim suggereert dat het belangrijk kan zijn ouders bij de behandeling te betrekken (Heyne et al., 2011; Walter et al, 2010). Heyne et al (2011) ontwikkelde een modulair samengesteld CGT protocol voor zowel adolescenten als hun ouders met daarnaast modules voor de school, en deed onderzoek naar de effecten ervan. Bij de nameting en de follow-up na twee maanden bleek een significante en blijvende verbetering op de schoolgang, aan school gerelateerde angst en van de angststoornis met middelmatige tot grote effect sizes.
Literatuur
Adelinde J. M. van der Leeden and Brigit M. van Widenfelt, Rien van der Leeden, Juliette M. Liber, Elisabeth M. W. J. Utens, Philip D. A. Treffers (2011). Stepped Care Cognitive Behavioural Therapy for Children with Anxiety Disorders: A New Treatment Approach. Auteurs zijn van Curium en universiteit Leiden.
Barret, P.M., Rapee, R.M., Dadds, M.M. & Ryan, S.M. (1996). Family enhancement of cognitive style in anxious and aggressive children. Journal of Abnormal Child Psychology, 24, 187-203
Barrett, P. M. (1998). Evaluation of cognitive-behavioral group treatments for childhood anxiety disorders. Journal of Clinical Child Psychology, 27, 459-468.
Bodden, D. H. M. (2006). Individual versus family cognitive behavioural therapy in children with anxiety disorders. A clinical and economic evaluation. Maastricht: Universiteit Maastricht (proefschrift)
Bodden, D.H.M., Bögels, S.M., Nauta, M.H., Haan, E. de, Ringrose, J., Appelboom, C., Brinkman, A.G.M & Appelboom-Geerts, K.C.M.M.J. (2008). Child versus family cognitive-behavioural therapy in clinically anxious youth: an afficacy and partial effectiveness study. Journal of the American Academy of Child & Adolescent Psychiatry, 47, 1384-1394
Cartwright-Hatton, S. Roberts, C. Chitsabesan, P. Fothergrill, C. Harrington, R. (2004) Systematic review of the efficacy of cognitive behavior therapies for childhood and adolescent anxiety disorders, British Journal of Clinical psychology, 43, 421-236
Chorpita, B.F., Taylor, A.A., Francis, S.E., Moffitt, C., & Austin, A.A. (2004). Efficacy of modular Cognitive Behavior Therapy for childhood anxiety disorders. Behavior Therapy, 35, 263-287.
Connolly, S. D. (2008). Praktijkrichtlijnen voor diagnostiek en behandeling van kinderen en adolescenten met angststoornissen. Kind en adolescent review, 15(1), 5-41.
Connolly, S.D. & Bernstein, G.A.; Workgroup on Quality Issues (2007). Practice parameter for the assessment and treatment of children and adolescents with anxiety disorders (AACAP).
Ellard, K.K., Fairholme, C.P., Boisseau, C.L., Farchione, T.J., & Barlow, D.H. (2010). Unified protocol for the transdiagnostic treatment of emotional disorders: Protocol development and initial outcome data. Cognitive and Behavioral Practice, 17, 88-101.
Güldner M., Wippo, E. Tesselaar, M. & Erkelens, P. Evaluatie van een behandelprotocol voor selectief mutisme, De Bascule
Heyne, D., King, N.J., Tonge, B.J. et al. (2002). Evaluation of child therapy and caregiver training in the treatment of school refusal. J. Am. Acad. Child Adolesc. Psychiatry, 41, 687-695
Heyne, D., Sauter, F.M., Van Widenfelt, B.M., Vermeiren, R. & Westenberg, P.M. (2011) School Refusal and Anxiety in Adolescence: Non-Randomized Trial of a Developmentally-Sensitive Cognitive Behavioral Therapy. Journal of Anxiety Disorders, doi: 10.1016/j.janxdis.2011.04.006)
Heyne, D., Sauter, F. M., & Van Hout, R. (2008). The @school program: modular cognitive behaviour therapy for school refusal in adolescence. Unpublished treatment manual. Leiden, the Netherlands: Faculty of Social and Behavioral Sciences, Leiden University.)
In-Albon, T. & Schneider, S. (2007) Psychotherapy of Childhood Anxiety Disorders; A Meta-Analysis Psychotherapy en Psychosomatics, 26: 15-24
James, A., Soler, A., Weatherall, R. (2005). Cognitive behavioural therapy for anxiety disorders in children and adolescents. Cochrane Database of Systematic Reviews, 4, CD004690.
Liber, J.M., Widenfelt, B.M., Van der Leeden, A.J. M., Goedhart, A. W., Utens, E. M. W. J. & Treffers, P. D. A. (2010). The relation of severity and comorbidity to treatment outcome with cognitive behavioral therapy for childhood anxiety disorder. Journal of Abnormal Child Psychology, published online: 24 February 2010.
Maric, M., Heyne, D., Widenfelt, B.M. van & Westenberg, M. (2011). Distorted cognitive processing in youth: the structure of negative cognitive errors and their associations with anxiety. Cognitive Therapy Res, 35, 11-20
Mendlowitz, S. L., Manassis, K., Bradley, S., Scapillato, D., Miezitis, S., & Shaw, B. F. (1999). Cognitive-behavioral group treatments in childhood anxiety disorders: The role of parental involvement. Journal of the American Academy of Child and Adolescent Psychiatry,38, 1223-1229.
Nauta, M. H. (2005). Anxiety Disorders in Children and Adolescents: assessment, cognitive behavioural therapy, and predictors of treatment outcome. Enschede: Febodruk bv. (proefschrift Rijksuniversiteit Groningen).
Nauta, M. H. (2005). Anxiety Disorders in Children and Adolescents: assessment, cognitive behavioural therapy, and predictors of treatment outcome. Enschede: Febodruk bv. (proefschrift Rijksuniversiteit Groningen).
Nauta, M.H. en Scholing (2011a), A. Anti-angsttechnieken In: P.J.M. Prins, J.D Bosch, C. Braet. Methoden en technieken van gedragstherapie. Houten: Bohn Stafleu van Lochum
Nauta, M.H., Breat, C. en Scholing, A. (2011b) Cognitieve interventies bij kinderen en jongeren. In: S.M. Bögels en P. van Oppen. Cognitieve therapie: theorie en praktijk. Houten: Bohn Stafleu van Lochum
Pina, A.A, Zerr, A.A., Gonzales, N.A & Ortiz, C.D. (2009). Psychosocial interventions for school refusal behavior in children and adolescents. Child Development perspectives, 3 (1), 11-20
Rapee RM, Schniering CA, Hudson JL (2009) Anxiety disorders during childhood and adolescence: origins and treatment. Annual Review of Clinical Psychology, 5, 311-341.
Sauter, F.M., Heyne, D., Westenberg, P.M. (2009). Cognitive behaviour therapy for anxious adolescents: developmental influences on treatment design and delivery. Clinical Child and Family Psychology Review, 12, 310-335
Scholing, A. (2002). Gedragstherapeutische en cognitieve interventies bij kinderen met angststoornissen. Kind en Adolescent, 23, 313-336.
Silverman, W.K., Pina, A.A., Viswesvaran, C. (2008). Evidence-based psychosocial treatments for phobic and anxiety disorders in children and adolescents. Journal of Clinical Child & Adolescent Psychology, 37(1), 105–130.
Spence, S. H., Donovan, C., & Brechman-Toussaint, M. (2000). The treatment of childhood social phobia: The effectiveness of a social skills training-based, cognitive-behavioural intervention, with and without parental involvement. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 41, 713-726.
Spielmans, G.I., Pasek, L.F. & McFall, J.P. (2007). What are the active ingredients in cognitive and behavioral psychotherapy for anxious and depressed children? A meta-analytic review. Clinical Psychology Review, 27, 642-654.
Toorn, S. L. M. van der, Ferdinand, R. F. (2004). Angststoornissen bij kinderen: welke psychosociale behandeling is bewezen effectief? Tijdschrift voor psychiatrie, 46(3), 167-177.
Verhulst, F. C. (2006). Leerboek kinder- en jeugdpsychiatrie. Assen: van Gorcum
Walter, D., Hautmann, C., Rizk, S., Petermann, M., Minkus, J., Sinzig, J., Lehmkuhl, G. & Doepfner, M. (2010). Short term effects of inpatient behavioral treatment of adoleschents with anxious-depressed school absenteeism: an observational study. European Child Adolescent Psychiatry, 19, 835-844
Wippo,E. en Güldner M. Praten op school, een kwestie van doen. Kinderen met selectief mutisme. Een handleiding voor de behandelaar Amsterdam: De Bascule
Dossier Angststoornissen NJi
Verder lezen
Boer, F. (2011). Angst bij kinderen, Tielt: Uitgeverij Lann00
Creswell C, Cartwright-Hatton S. (2007) Family treatment of child anxiety: outcomes, limitations and future directions. Clin Child Fam Psychol Rev. 2007 Sep;
James, A., Soler, A., & Weatherall, R. (2005). Cognitive behavioural therapy for anxiety disorders in children and adolescents (review). The Cochrane Database of Systematic Reviews(4).
Kearney, C.A. (2002). Identifying the function of school refusal behavior: a revision of the School Refusal Assessment Scale. J. Psychopathol. Behavior. Assessment, 24, 235-245.
Murray L, Creswell C, Cooper PJ. (2009) The development of anxiety disorders in childhood: an integrative review.
Nauta, M.H., Scholing, A., Emmelkamp, P. M.G., & Minderaa, R.B. (2003). Cognitive-behavioral therapy for children with anxiety disorders in a clinical setting: No additional effect of a parent training. J. Am. Acad. Child Adolesc. Psychiatry, 42, 1270-1278.
Ollendick, T.H., & March, J.S. (eds.) (2004). Phobic and Anxiety Disorders in children and adolescents; a clinician’s guide to effective psychosocial and pharmacological interventions. New York, Oxford University Press.
Scheeringa, M.S., Peebles, C.D., Cook, C.A., & Zeanah, C.H. (2001). Toward establishing procedural, criterion, and discriminant validity for PTSD in early childhood. J. Am. Acad. Child Adolesc. Psychiatry, 40, 52-60.
Silverman, W.K., & Treffers, Ph.D.A. (eds.) (2001). Anxiety disorders in children and adolescents. Research, assessment and intervention. Cambridge, Cambridge University Press.
